6 رشد جامعهء بازرگانان
( 200 ق . م - 300 ميلادى )
رويدادهاى سياسى كه در فصل قبل آمد ذهن را مبهوت مىكند . اما در پس اين آشفتگى ظاهرى عاملى باعث ايجاد ثبات و يكنواحتى در اين دوره بود :
عامل بازرگانى . در ميان تمام پستى و بلندىهاى سياسى شانگاها ، ساتاواناها ، هندو - يونانيان ، شاكاها ، كوشانيان ، چراها و چولاها روزبهروز قدرت و نفوذ بازرگانان فزونى يافت . شاهنشاهى مئوريان با احداث شبكه راهها و سعى در ايجاد نظام ادارى واحد ، امكان بالقوهء استفاده از ثروت طبيعى شبهقارهء هند را فراهم ساخته بود . اشغال شمالغربى هندوستان به دست اقوام غير هندى براى بازرگانان سودمند بود ؛ زيرا به تجارت با نواحى بكر و دست نخورده انجاميد . شاهان هندو - يونانى در تشويق تماس و ارتباط با مغرب آسيا و دنياى مديترانهاى كوشا بودند . شاكاها ، پارتها و كوشانيان آسياى مركزى را وارد مدار بازرگانان هند كردند . امرى كه خود به بازرگانى با چين منجر شد .
تقاضاى روميان براى ادويه و اشياى تجملى ، سوداگران هندى را به جنوب آسيا برد و خريداران رومى را به هندوستان غربى و جنوبى كشاند . در سرتاسر هندوستان كار بازرگانان بالا گرفت . شاهد اين مدعا كتيبههاى بهجا مانده از آن روزگار دربارهء موقوفات و بخششها به مؤسسات مذهبى و