كوهستانى استفاده مىشد ؛ براى نمونه ، از كرانهء مالابار « 1 » در مغرب كه از تنگهء گويمباتور « 2 » و دشت كاورى « 3 » مىگذشت و به مركز بازرگانى اريكامندو « 4 » نزديك پوندشيرى « 5 » در سواحل شرقى مىرسيد .
پررفتوآمدترين بزرگراه روبه مغرب راه تكسيلا به كابل بود . در آنجا راه چند رشته شده ، هريك به سويى مىرفت . راه شمالى از طريق باكتريا ، سيحون ، درياى كاسپين ( بحر خزر ) و قفقاز به درياى سياه مىرسيد . راهى جنوبىتر از قندهار و هرات و اكباتانا ( بعدها همدان ) مىگذشت و سپس به بنادر مديترانه شرقى منجر مىشد . راه عمدهء ديگر قندهار را به تختجمشيد و شوش متصل مىساخت . از اين هم جنوبىتر راهى بود كه از طريق خليج فارس و رود دجله به سلوكيه مىرسيد . كشتىهاى رهسپار غرب يا ساحل خليجفارس تا بابل را دنبال مىكردند و يا از پهناى درياى عربستان گذر كرده و به « عدن » يا « سقوطره » « 6 » مىرسيدند . در اين دو نقطه تسهيلات بندرى وجود داشت . سپس از طريق درياى سرخ سفر ادامه مىيافت . بارها در سوئز خالى مىشد و از طريق خشكى به اسكندريه و از آنجا وارد درياى مديترانه مىشد . راه خشكى ديگرى نيز وجود داشت كه حتى بيشتر مورد استفاده بود از طريق برنيس « 7 » و ميوسهورموس ( واقع در درياى سرخ ) به ساحل نيل و از آنجا از طريق كشتى و روى رودخانهء نيل به اسكندريه .
راههاى ساحلى از هندوستان به آسياىغربى هم خسته كننده بودند و هم گران . اعراب نخستين قومى بودند كه بادهاى موسمى ( مون سون ) « 8 » را به كار بستند . اين بادها در تابستان در جهت شمال شرق و از روى درياى عربستان مىوزند . به علت وزش اين بادها سفر از ميانهء درياها سريعتر بود تا گذر از
هامش
( 1 ) .Malabar( 2 ) .Coimbatore( 3 ) .Kaveri( 4 ) .Arikamedu( 5 ) .Pondicherry( 6 ) .Socotra( 7 ) .Berenice( 8 ) .monsoon