عهدنامهء برلين
عهدنامه برلين از سوى شش دولت يادشده و پس از مذاكراتى كه در 12 جلسه در روزهاى 13 ژوئن تا 13 ژوئيه سال 1878 در پايتخت آلمان انجام گرفت به حكومت عثمانى تحميل شد .
خلاصهاى از الزامات مقرر در اين عهدنامه براى حكومت عثمانى ياد مىشود . . . . « 1 »
در بخش نهايى عهدنامه برلين يا ماده 63 آن ، علاوه بر اين عهدنامه ، از اعتبار عهدنامههاى « پاريس » ، منعقد شده در 30 مارس 1856 ، و « لندن » ، بسته شده در 13 مارس 1871 ، ياد شده است .
برابر عهدنامه برلين ، چنانكه ياد شد ، در خاك اروپا فقط بخشهايى از بلغارستان ، رومانى ، آلبانى و چند ناحيه ديگر در قلمرو عثمانى مانده ؛ اما در اينجاها هم حقوق و حاكميت عثمانى محدود است .
امپراتورى از توان افتاده
امروزه حكومت عثمانى ، از قرون وسطى كه اين امپراتورى بنياد شد تاكنون ، ناتوانتر از هميشه است ؛ اما هنوز [ قلمرو وسيعى دارد و ] علاوه بر سراسر آسياى صغير ، خاك آن در شمال به درياى سياه و در شرق به مرزهاى ايران و روسيه مىرسد و همه بين النهرين و نواحى دو رود دجله و فرات را تا خليج فارس زير حكومت خود دارد ، و در سوى جنوب هم شبه جزيرهء عربستان تا سواحل بحر احمر و نيز تنگهء سوئز تا مديترانه و درياى اژه در قلمرو اوست . نيز در افريقا مصر و تونس و تريپولى و جاهاى ديگر زير حمايت عثمانى است ، هرچند كه جاهايى مانند مصر فقط نام تحت الحمايگى دارد و در واقع از سلطه عثمانى بيرون است .
وسعت خاك اروپايى [ امپراتورى ] عثمانى بر روى هم 888 ، 99 ميل مربع انگليسى با 000 ، 885 ، 6 جمعيت ، و گسترهء قلمرو آسيايى آن 320 ، 710 ميل مربع با 000 ، 715 ، 15 جمعيت محاسبه مىشود ؛ و مستملكات افريقايى آن هم 708 ، 154 ، 1 ميل مربع با 000 ، 610 ، 23 جمعيت است .
قلمرو اروپايى و آسيايى عثمانى به واحدهاى ولايت ، لوا و قضا تقسيم شده و در هريك از اين واحدها والى و حاكم به تناسب براى ادارهء امور گمارده شده است .
هامش
( 1 ) . شرح مواد عهدنامهء برلين ، مندرج در صفحههاى 264 تا 267 اين سفرنامه ، در ترجمهء فارسى حذف شد .