مجلس مشورتى ، دادگاه عالى ، كارخانه كشتىسازى ، پستخانه ، تلگرافخانه ، پادگان نظامى ، دانشگاه ، ادارهء گمرك ، كليسا ، بانك ، و شركتها و كارخانهها و تأسيسات ديگر دارد ؛ و هيچ بنا و مؤسسهء شهرى نيست كه در اين بندر نباشد . بناهاى بزرگ و بلند همچون دندانههاى شانه و فلس ماهى پشتبرپشت و تنگاتنگ هم ساخته شده است . در دريا كشتىهاى خاورى و سفائن باخترزمين درآمدورفتاند . در ساحل ، خطآهن از همهسو به اين بندر كشيده شده ، تجارت با خارج پيشرفت كرده ، و جمعيت چنان زياد شده كه اينجا اول بندر بزرگ در خاور زمين است . آمار سال 1872 جمعيت بمبئى را 636 ، 646 نفر نشان مىدهد . به تازگى ، و از هنگامى كه آبراه سوئز باز شده و خط آهن از اينجا تا كلكته كشيده شده ، حملونقل دريايى و ريلى كارآمدتر شده و حجم تجارت و شمار جمعيت افزايش يافته است . گويا جمعيت اين بندر اكنون به هشتصد تا نهصد هزار تن مىرسد .
تركيب شهر
امروز ساعت يك بعدازظهر كرجى گرفتم و از كشتى به خشكى آمدم . اينجا ، در بندر ، گمركخانهاى هست ، و نيز برج توپ كهنهاى ديدم كه آنجا توپ از آهن ريخته را بر پايهاى نصب كردهاند . نزديك گمركخانه كارخانه كشتىسازى نسبة بزرگى بود . ديدم كه دو كشتى بزرگ وارد تعميرگاه كشتى شد . از اينجا به محلهء اروپايىنشين شهر رسيدم . خانههاى شهر بيشتر با سنگ ساخته شده و 3 تا 5 طبقه است . در خيابان ، علاوه بر خط آهن براى حركت ترن بخار ، راهآهن ديگرى ساخته شده است كه واگنهاى اسبى روى آن به هرسو در حركتاند . دو ايستگاه ترن بخار در شهر هست ، و در جاهايى از شهر مجسمه مفرغى بر پايه بلند نصب شده است . پشت شيشه دكانها سينى طلا [ براى فروش ] گذاشته بودند . اين بندر بر روى هم بزرگتر و وسيعتر از بندر يوكوهاما
Yokohama
در كشور ما ژاپن است .
ساخلوى بمبئى
سر را هم ، پادگان نظامى ديدم كه جلوى آن ميدان مشق بزرگى بود كه آنجا چند انگليسى به مردم محلى تعليم مىدادند . شنيدم كه قرارگاه نيروى لشكرى در پونا
Puna
در 119 مايلى بمبئى واقع است و 6000 سرباز محلى و 2000 نظامى انگليسى در آنجا مستقرند . پادگان بمبئى شعبهاى از لشكر پونا است و جايگاه هنگ يازدهم در اينجاست ؛ اما اكنون همه اين واحدها در سفر جنگى به افغانستان هستند ، و شمار سربازانى كه در اينجا ديدم كمتر از 500 نفر بود . در ادامه را هم كه گردشكنان به محله مسكون مردم محلى رسيدم ، خيابانها