خيابانها مىآيند ، كنار گذرها چمباتمه مىزنند و نان و خربزه و چيزهاى ديگر [ كه از مردم گرفتهاند ] مىخورند . در سفر و طى طريق همچنين است . نه فقط سربازها ، كه افسرانشان هم زياد به دكانها و اماكن عمومى براى خوردن و نوشيدن و تفريح و وقت گذراندن مىآيند ؛ و اين نشان مىدهد كه قشون انضباط ندارد . رسم و راه تعليم و تربيت افراد نظامى اين نيست . در جايى كه وضع اين سربازها كه اكنون از معلمان اتريشى تعليم مىگيرند [ و بايد بهترين واحدهاى قشون ايران باشند ] چنين است ، مىتوان تصور كرد كه احوال نظام و قشون ايران چگونه است .
تفنگداران و رسته توپخانه
نارسائى سازوبرگ
لباس و قرارگاه تفنگداران همانند سربازان پياده است . تفنگى كه به كار مىبرند از نوع
Carabine
و
Revolver
است و توپشان توپ صحرايى ساخت
Uchatius
اتريش است كه كاليبر آن نه سانتيمتر و از مفرغ ريخته شده و توى لوله داراى مارپيچ [ و شيار فنرى ] است و گلوله را از عقب در توپ مىگذارند . طرز ساخت آن همان است كه در [ كارخانه ] كروپپروس معمول است .
واحد توپخانه بر روى هم 18 توپ دارد . عرّادهء توپ را كه 32 گلوله گوناگون همبار آن است شش اسب بايد بكشند ، و با اين وضع سنگين جابهجا كردن آن آسان و راحت نيست . آقاى كنريخ
Kohnrit
سرهنگ اتريشى به من گفت : « در خاك ايران ، راهها هموار نيست . اين توپ صحرايى براى اين اقليم بيش از اندازه سنگين است . بهتر است كه توپ كوهستانى به كار ببرند كه آسانتر و راحتتر است . اما در تهران جز چند توپ كهنه كه كار بردنش دشوار است ، توپ كوهستانى از آنگونه كه در اتريش داريم نيست . اگر هم توپ باشد ، اسب خوب پيدا نمىشود ؛ و آن هم كه پيدا شود ، توپچى كارداران نيست . [ با اين وضع ] چهطور مىشود نظام را درست كرد ؟ »
اين سخن سرگروه [ اتريشى ] مربى نظام در ايران است . اگر خواننده در اين سخن تأمّل كند ، بيشتر حقيقت وضع را مىتواند به تصور درآورد . من خود ديدم كه در انبار ملزومات توپخانه ، پنج گلوله گوناگون را در يك صندوق گذاشته و جايى گلوله توپ را در كيسه باروت جا دادهاند . بر روى هم 400 صندوق در انبار بود كه روى همه نشان وين پايتخت اتريش را داشت . پس دانستم كه اين [ گلولهها ] را در ايران نساخته و از اتريش خريدهاند . اما باروت را
هامش
1800 گرم مىشود كه با توجه به لحن كلام درست به نظر نمىرسد و به احتمال 4 گرده نان منظور است .