پايان به حقيقت آن پى ببريم .
گفته شده كه اين حفره جايگاهى براى ساختن گِل بوده است ؛ يعنى اسماعيل پيامبر عليه السلام در اين حفره گِل مىساخت و براى ساختمان كعبه ، از آن استفاده مىكرد . اين گفته به دو دليل نمىتواند صحيح باشد :
1 - حضرت ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام كعبه را به وسيلهء گِل و يا گچ نساختند بلكه ديوارهاى كعبه را سنگچين نمودند و سقفى نيز بر آن قرار ندادند .
ابن عباس نيز در اينباره گفته است : به خدا قسم آنان كعبه را بدون گچ و گِل ساختند . بىآنكه كسى به آنان كمك كند و وسيلهاى در اختيار داشته باشند كه بر آن سقفى قرار دهند . آنان فقط ديوارها را بنا كردند و به دور آن طواف نمودند . « 1 » 2 - اگر فرض كنيم كه اسماعيل پيامبر عليه السلام در اين حفره براى ساختمان كعبه گِل مىساخته ، در اين صورت لازم بوده كه در چهار سوى كعبه چنين حفرهاى را به وجود آورده باشد تا با زحمت اين گِل را به اطراف كعبه حمل ننمايد . همچنين به نظر مىرسد كه اين جايگاه ، براى ساختن گِل مورد نياز آن ساختمان بسيار كوچك باشد . بنابراين ، اين گفته كه حفرهء مورد نظر ، جايگاهى براى ساختن گِل به وسيلهء حضرت اسماعيل عليه السلام بوده ، نادرست و غلط مىباشد .
و نيز گفتهاند كه : اين حفره آبريز شست و شوى كعبه بوده است . ابن جبير اين مطلب را در سفرنامهء « 2 » خود آورده است . اين مطلب نمىتواند حقيقت داشته باشد ؛ زيرا ما هم اكنون كعبه را هنگام شست و شو مىبينيم . احتمال مىرود كه ابن جبير اين مطلب را از شخصى كه اطلاع كافى نداشته ، به دست آورده است و يا اينكه ممكن است به صورت تصادفى هنگام شست و شوى كعبه ، اين حفره را مملوّ از آب ديده باشد ؛ زيرا اگر اين حفره به عنوان آبريز شست و شوى كعبه ساخته شده بود ، مىبايست در زير درِ كعبه و در پايين درگاه آن قرار داشته باشد . و نيز گفته شده است : قسمتى از اين حفره كه متصل به كعبه بوده جايگاه مقام ابراهيم عليه السلام قبل از انتقال آن به وسيلهء عمربن خطاب بوده و نيز پيش
هامش
( 1 ) - ازرقى ، تاريخ مكه .
( 2 ) - رحلة ابن جبير .