پيش از فرا رسيدن شب ممكن نبود . « 1 » مخالفان مانع دفن او در قبرستان بقيع الغرقد شدند ، لذا جنازه او در حشّ كوكب دفن شد كه در نزديك قبرستان بقيع قرار داشت و بعدها ضميمه آن شد . به گفته نيار اسلمى ( خير ) ، حكيم بن حزام ، جبير بن مطعم ، ابو جهم بن حذيفه و خود او در تشييع جنازهء عثمان حضور داشتند . جبير بر جنازه ، او نماز گزارد . « 2 »
از روايات ديگرى برمىآيد كه زنان عثمان يعنى نائله و ام البنين نيز با آنها همراه بودند . « 3 »
در روايات ديگر ، از افراد ديگرى نيز نام بردهاند ، امّا حضور آنان مورد ترديد يا نامحتمل است . « 4 » هيچ يك از خويشاوندان اموى عثمان حضور نداشتند . بيشتر آنان به ام حبيبه دختر ابو سفيان و بيوهء محمد صلّى اللّه عليه و آله پناه برده بودند و او اكثر آنان را در انبار غلهاى ( كندوج ) و سايرين را در محلى ديگر پنهان كرده بود . گويا معاويه بعدها آنها را دست مىانداخته است كه در چنين پناهگاه دور از شأنى مخفى شدهاند . « 5 »
روايات سنّيان و متون درسى جديد در غرب ، معمولا عثمان را خليفهاى پير و پارسا تصوير مىكنند كه در زمان قتل آهسته قرآن مىخواند . اين تصوير كاملا نادرست نيست .
او تا پايان كار همچنان به تعهد مذهبى براى دورى از ريختن خون مسلمانان پايبند ماند .
هامش
( 1 ) - اين نكته در اكثر روايات به چشم مىخورد . روايتى از عبد اللّه بن فروخ ، مولاى عايشه ( ابن حجر ، تهذيب ، ج 5 ، 356 ) ، گويا حاكى از آن است كه جنازه عثمان در شب روزى كه به قتل رسيد به خاك سپرده شد ، زيرا بيان شده كه در آن وقت هنوز جريان امور در دست طلحه بود . بنابراين روايت ، عبد اللّه بن فرّوخ در جايى از مدينه به نام حش طلحه در حضور طلحه بود . طلحه از او و برادزاده خود عبد الرحمن بن عثمان خواست كه بروند و ببينند چه بر سر عثمان آمده است . آنان جنازهء او را پوشيده در پارچهاى سفيد يافتند و چون به طلحه خبر دادند ، از آنان خواست كه او را دفن كنند . مصريان گفتند نبايد بر او نماز گزارد ، اما ابو الجهم بن حذيفه آنان را سرزنش كرد . عثمان پيشتر از عايشه درخواست كرده بود كه در كنار مدفن رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مقبرهاى به او واگذارد و عايشه چنين كرده بود . اما مصريان بر اين استدلال بودند كه او بر شيوه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و شيخينى كه در كنار پيامبر صلّى اللّه عليه و آله دفن شده بودند ، نرفته است . بنابراين ، عثمان در حش كوكب ، كه خود آن را براى توسعه قبرستان بقيع الغرقد خريده بود ، دفن شد . ( ابن شبّه ، تاريخ مدينه ، 114 - 115 ، 1306 - 1307 ) .
( 2 ) بلاذرى ، انساب ، ج 5 ، ص 86 ؛ ابن عساكر ، عثمان ، ص 540 .
( 3 ) بويژه رك : روايت محمد بن يوسف در ابن سعد ، طبقات ، ج 3 ، 3 / 1 ، ص 54 - 55 ؛ ابن عساكر ، عثمان ، ص 541 ؛ زبيرى ، نسب ، ص 102 .
( 4 ) روايتى خانوادگى از مالك بن انس نقل شده كه بر اساس آن پدربزرگش مالك بن عامر مدعى شده جنازه عثمان را بر درى حمل كرده ، اما اين روايت در چند مورد كاملا نادرست است و بايد آن را در كل نامعتبر دانست . مالك از دوازده تن سخن مىگويد كه در تشييع جنازه شركت داشتند و از جمله آنان حويطب ابن عبد العزى ، عبد اللّه بن زبير و عايشه ، دختر عثمان ، بودند ( ابن عساكر ، عثمان ، ص 542 - 543 ) .
( 5 ) بلاذرى ، انساب ، ج 5 ، ص 80 .