در برابر وى به بندگى خود اعتراف و به يكتايى او گواهى دهند و از او استعانت و استمداد نمايند ، در اين آيهء شريفه نيز بر آنان تلقين مى فرمايد كه از خداوند بخواهند تا آنان را به راه راست و صراط مستقيم هدايت و رهبرىشان فرمايد .
آغاز سورهء حمد مشتمل است بر مدح و ثنا و تمجيد و توصيف پروردگار ، آن چنان كه لايق و سزاوار او است و پايان سوره هم مشتمل است بر درخواست هدايت از وى و در وسط اين ابتدا و انتها خداوند متعال اين جمله را نازل فرموده است :
« اياك نعبد و اياك نستعين » كه اين جمله نيز در واقع نتيجهء تمجيد و توصيف سابق مقدمهء دعا و درخواست لاحق است . زيرا تمجيد و توصيف سابق ملاك و علت منحصر بودن عبادت به خداست و مقدمه استعانت و استمداد از او است ، چون خداوند سزاوار عبادت است ، به علت كمال ذات و رحمتش و به علت قدرت و سلطنتى كه منحصر به او است و غيرخدا نمىتواند سزاوار عبادت باشد ، زيرا كه ملاك و علل پرستش را كه اختصاص به ذات اقدس پروردگار دارد ، فاقد است و چون عبادت و استعانت با اين مقدمات كه از آغاز سوره چيده مىشود ، به خدا منحصر گرديد پس انسان به ناچار بايد از خداوند درخواست هدايت و رهبرى نمايد زيرا عبادت و استعانت را به او اختصاص داده است و تنها او را سزاوار آن مىداند .
از اين جا است كه به طريق شيعه و سنى نقل گرديده كه خداوند متعال اين سوره را در ميان خود و بندهاش تقسيم نموده كه نصفش براى خدا و نصف ديگرش به نفع بنده آمده است چون بنده مىگويد : « الحمد الله رب العالمين » خداوند مىفرمايد : بندهام مرا تمجيد نمود و چون مىگويد : « اهدنا الصراط المستقيم » خداوند مىفرمايد : اين براى بندهام ؛ براى بندهام آنچه را كه بخواهد ، خواهم داد . « 1 »
قبلًا روشن گرديد كه طرق و راههايى كه بشر در اعمال و افكارش انتخاب
هامش
( 1 ) . عيون اخبار الرضا ، چاپ ايران 1317 ه - 166 و نظير اين روايت را در بحث جزئيات بسم الله از ابوهريره آورديم .