اگر سخن اين مرد روا باشد ، جايز است كه در حقّ هر كسى از مردمان ، گر چه مسلمان هم نباشد ، گفته شود : هر كه مىخواهد دانش آدم را ببيند ، فلانى را بنگرد ؛ ولى شكّى نيست كه قياس سخن برترين آدميان با تمثيلات شاعرانه ، همچون تشبيه خاك به مشك و سنگريزه به ياقوت ، نشان دهندهء تعصّبى زشت يا جهلى شرمآور است . اگر حديث تشبيه به اثبات ويژگيهاى ياد شده براى امير مؤمنان ، دلالت نكند ، سخن پيامبر صلى الله عليه و آله به سخنان ركيك و بىربط مىپيوندد و اين هرگز روا نيست .
ابوحامد غزّالى مىگويد :
مسئله : قاضى گفته است : حمل سخن شارع بر آنچه به كلام پست ملحق مىشود ، محال است . نمونهء آن شيوهء اصحاب ما در آيهء « وَ أرْجُلَكُمْ إلَى الْكَعْبَيْنِ : و پاهايتان تا برآمدگى ( يا مفصل ) » « 1 » است كه أرجلكم را به سبب قرب جوار ، به كسرِ لام مىخوانند تا سخن شيعيان را كه قائل به مسح [ و نه شستن ] پاها هستند ، رد كنند و اين آيه را ( در قرب جوار ) بسان آيهء « وَ حُورٍ عينٍ « 2 » : و سيه ديده زنانى درشت چشم » « 3 » قلمداد مىكنند و يا چون سخن عرب زبانان : « جُحرُ ضَبٍّ خَرْبٍ : لانهء ويران سوسمار » و يا همچون سرودهء شاعر :
كَأنَّ ثَبيراً « 4 » في عَرانينِ وَبْلِهِ * كَبيرُ أُناسٍ في بِجادٍ مُزَّمِّلِ
گويا كوه ثبير در آغاز بارش باران ، بزرگ مردمى است پيچيده در گليمى خطدار .
معنا : مزّمل به : پيچيده به ؛ چرا كه صفت « كبير » است كه مرفوع مىباشد ؛ ولى به سبب قرب جوار ، مكسور شده است .
ليكن حقيقت مطلب در اين موارد ، آن نيست كه ايشان پنداشتهاند ؛ بلكه سبب مكسور شدن اين الفاظ ، آن است كه با آنكه ضمّه از كسره روشنتر است ؛ ولى
هامش
( 1 ) . مائده ( 5 ) / 6 .
( 2 ) . قرائت مشهور « حورٌ عينٌ » است ؛ ليكن بنا بر نقل صاحب مجمعالبيان ، ابوجعفر و حمزه و كسايى « حورٍعينٍ » خواندهاند . ( مترجم )
( 3 ) . واقعه ( 56 ) / 22 .
( 4 ) . كوهى است در شهر مكّه . ( لسان العرب 4 / 100 ) ( مترجم )