اين خيال از كيد شيطان است و در اين گونه كارها شيطان حيلههاى فراوانى دارد .
حيله اول شيطان اينكه : گمان بد به مسلمانان برده است ( 2 - 58 ) و حق مسلمانان نيست كه به ايشان گمان بد ببرند .
دوم : اگر اين گمان بد به مسلمانان درست باشد بنا بر اين شيطان او را در ريايى افكنده كه خود او از آن فرارى بود و در غير اين صورت گفتارشان به او ضررى نمىرساند و ريا همين است كه عبادت را ترك كند و از ثواب آن محروم شود به خاطر ترس از آنكه مردم به او نگويند رياكار است پس اگر دوست نمىداشت كه مردم مدحش كنند و از مذمت ايشان نمىترسيد و عمل را ترك نمىكرد و الّا به كار مردم و گفتارشان چه كار دارد ؟ خواه بگويند رياكارست و خواه بگويند مخلص است و لذا ترك عمل به خاطر اينكه مردم او را رياكار بخوانند چه فرقى با ترك عمل دارد كه مردم او را غافل مقصّر بخوانند .
سوم : خواست شيطان را برآورده و او را خوشحال ساخته است .
حيلههاى نفس را بشناسيم
بدان كه : در اينجا نفس حيلهاى بسيار بد از حيلههاى شيطان خبيث را به كار مىبرد ، از نفس بپرهيز و به هوش باش « 1 » و آن جملهاى است كه مىگويد : به خاطر دلسوزى بر مؤمنين عمل را ترك كن ، زيرا ممكن است ايشان در گناه گمان بد بيافتند و در اين صورت اگر به خاطر دلسوزى بر مؤمنين گناهكار شدن مسلمانان ، عمل را ترك كنى خود ثواب مىبرى و اين ثواب جاى خود عمل مىنشيند و خود حسنهاى است كه معادل ثواب حاصل از دعاست ، بلكه اين منفعت هم به ديگران مىرسد بنا بر اين ترك عمل بهتر است .
جواب : اين خيال از بدىهاى نفس اماره است كه تمايل به كسالت و بيكارى دارد و حيلهاى بزرگ از شيطان خبيث مىباشد . وقتى راهى براى نفوذ بر تو نيافت از اين راه پيش مىآيد و اين نيرنگ خود را مزين به اين زينت نمود . دلايلى در بطلان اين نيرنگ وجود دارد :
اول : تو را در گناه يقينى و حتمى انداخت زيرا تو را در اين گمان انداخت كه مردم تو را رياكار مىدانند و اين خود گمان بد است و اگر هم گفته باشند گناه ، بر ايشان است و گمان گناهكارى مردم خود گمان بد است و اگر گمان ايشان مطابق با واقع نباشد تو هم عملى را به اين خاطر ترك كردى در اين صورت از گمان موهوم به گناه معلوم رسيدى و ترس از گناهكارى ديگران تو را
هامش
( 1 )من از بيگانگان هرگز ننالم * هر آنچه كرد با من آشنا كرد