يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا يا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي وَ كانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولًا
« 1 »
»
.
باب حسن ابتداءات « 2 »
و آن نامگذارى از ابن المعتزّ « 3 » است ، و مقصود وى از آن ، ابتداى قصائد است ، و از قرآن كريم آنچه در اين باب داخل مىشود آغاز سورهها است ، و هرگاه فواتح سورهها را - تفصيل و اجمال ، و مفردات و مركّبات و عبارتهاى واضح و مبهم آنها را - مورد تأمل قرار دهى ، و در اعداد حروف آن ، و عدد رياضيى كه موافق آن است ، ملاحظه و دقّت كنى ، آنچنان بلاغت و تفنّنى در انواع اشاره خواهى يافت كه در عبارت نگنجد ، و هركس بخواهد ، عطش خود را دربارهء اسرار فواتح فرونشاند ، بايد از كتابى كه به فواتح سورهها اختصاص دادهام - ، و آن را الخواطر السوانح فى كشف سرائر الفواتح « 4 » » ناميدهام - اطّلاع يابد ، كه اين كتاب گنجايش هيچ قسمت از مطالب آن را ندارد ، زيرا مطالبش قابل تفكيك نيست و به همديگر مرتبط است .
اين باب ، آخرين باب از ابواب ابن المعتزّ بود ، و از اينجا به ابواب قدامه آغاز مىكنيم :
باب صحّت أقسام « 5 »
صحّت اقسام عبارت است از اينكه : متكلّم همه اقسام معنايى را كه به بحث از آن وارد
هامش
( 1 ) - سورة الفرقان ؛ 25 ، آيات 27 - 29 .
( 2 ) - منابع بحث اين باب : البيان و التبيين ص 112 ، بديع ابن المعتزّ ص 132 ، الوساطه ، زير عنوان الاستهلال ص 48 ، همچنان زملكانى ص 134 ( در كتاب بديع ) ، بديع ابن منقذ زير نام المبادئ و المطالع ص 134 ، المثل السائر زير نام المبادى و الافتتاحات ص 403 ، روضة الفصاحة ، زير عنوان حسن المطلع ص 44 ، الطراز زير عنوان المبادئ و الافتتاحات ، ج 2 ص 266 ، خزانة اين حجّة ، زير عنوان براعة الاستهلال ص 3 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 133 ، حسن التوسّل ص 65 .
( 3 ) - بديع وى ص 133 .
( 4 ) - از آن كتاب ، در ميان كتبى كه مراجعه كردم و مظانّ ذكر آن كتاب بود ، اطلاع نيافتم ، هرچند برخى محقّقان و نويسندگان در نام آن اشتباه كردهاند .
( 5 ) - منابع بحث اين باب : البيان و التبيين ، ج 1 ص 238 ، نقد الشعر ص 78 ، جواهر الالفاظ ، ص 6 ، الوساطة ص 46 ، الصناعتين ص 341 ، سرّ الفصاحة ص 324 ، دلائل الاعجاز ص 74 ، بديع ابن منقذ ص 31 ، المفتاح ص 225 ، المثل السائر ، زير عنوان : التناسب بين المعانى ص 429 ، التلخيص ص 249 ، الايضاح قزوينى ، ج 6 ص 47 ، خزانة ابن حجّة ص 362 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 136 حسن التوسّل ص 67 .