شوكتهم ، وهي تعزم علَى المسلمين أن يطهّروا الأرض التي ملكوها وظهروا عليها من قذارة الشرك ، وتهدر دماء المشركين من دون أيّ قيد وشرط إلّاأن يؤمنوا ، ومع ذلك تستثني قوماً من المشركين بينهم وبين المسلمين عهد عدم التعرّض ، ولا تجيز للمسلمين أن يمسّوهم بسوء حينما استضعفوا واستذلّوا ، فلا مانع من ناحيتهم يمنع ولا دافع يدفع ، كلّ ذلك احتراماً للعهد ومراعاةً لجانب التقوى .
نعم ، على ناقض العهد بعد عقده أن ينقض العهد الذي نقضه ويتلقّى هباءً باطلًا ، اعتداءً عليه بمثل ما اعتدى به ، قال تعالى : «
كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ
* - إلى أن قالَ -
لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ * فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ
شرح
به محاصره درآوريد ودر هر كمينگاهى به كمين آنان بنشينيد » .
اين آيات ، به طورى كه سياق آنها دلالت دارد ، بعد از فتح نازل شده است ، يعنى زماني كه خداوند مشركان را به ذلّت افكند وقدرت وشوكت آنان را از بين برد واين آيات مسلمانان را وا مىدارد تا سرزمينى را كه تصرّف كردهاند وبر آن چيره گشتهاند از لوث شرك پاك سازند وريختن خون مشركان را بدون هيچ قيد وشرطي - مگر در صورتي كه ايمان بياورند - حلال مىشمارد . با اين حال مشركانى را كه ميان آنها ومسلمانان پيمان عدم تعرّض بوده ، استثنا مىكند وبه مسلمانان اجازه نمىدهد كه اكنون كه اين عدّه به ضعف وزبونى افتادهاند ، آسيبى به ايشان برسانند .
اين در حالي بود كه هيچ مانع ورادعى بر سر راه مسلمانان نبود كه عهد آنان را بشكنند .
همهء اينها به منظور احترام نهادن به عهد وپيمان ومراعاة جانب تقواست .
آرى ، تنها درصورتىكه كسى پيمانشكنى كرده باشد ، مىشود پيمانى را كه أو شكسته است ، شكست وآن پيمان را باطل وملغى تلقّى كرد تا بدين وسيله مقابله به مثل شود .
خداوند متعال مىفرمايد : « چگونه مشركان را نزد خدا ونزد فرستادهء أو عهدي تواند بود مگر با كساني كه كنار مسجدالحرام پيمان بستهايد ؟ پس تا با شما [ بر سر عهد ] پايدارند ، با آنان پايدار باشيد ؛ زيرا خدا پرهيزگاران را دوست دارد - تا آنجا كه فرمود : - دربارهء هيچ مؤمني مراعاة خويشاوندى
و