الدعاء وسمت أهل الصلاح ، وإنّما قصده أن يذكر عيبه بضرب من الكلام المشتمل على الغيبة والرياء ودعوى الخلاص من الرذائل ، وهو عنوان الوقوع فيها ، بل في أفحشها .
ومن ذلك أنّه قد يقدِّم مدح من يريد غيبته فيقول : ما أحسن أحوال فلان ! ما كان يقصّر فِي العبادات ، ولكن قد اعتراه فتور وابتلي بما نبتلى به كلّنا ، وهو قلّة الصبر ! فيذكر نفسه بالذمّ ومقصوده أن يذمّ غيره ، وأن يمدح نفسه بالتشبّه بالصالحين في ذمّ أنفسهم ، فيكون مغتاباً مرائياً مزكّياً نفسه فيجمع بين ثلاث فواحش ، وهو يظنّ بجهله أنّه من الصالحين المتعفّفين عن الغيبة ، هكذا يلعب الشيطان بأهل الجهل إذا اشتغلوا بالعلم أو العمل ، من غير أن يتقنوا الطريق ، فيتعبهم ويُحبِط بمكائده عملهم ويضحك عليهم .
ومن ذلك أن يذكر ذاكرٌ عيب إنسان فلا يتنبّه له بعض الحاضرين ، فيقول :
سبحان اللَّه ما أعجب هذا ! حتّى يصغي
شرح
شخص با عبارت دعا ودر لباس أهل صلاح وپاكى كرده وقصدي جز اين ندارد كه در قالب نوعي گفتار ، عيب أو را بگويد ؛ گفتارى كه ، هم غيبت در آن هست هم ريا وهم ادّعاى دور بودن از رذايل ؛ كه اين ادعا خود ، نقطهء افتادن در ورطهء رذايل وبلكه در زشتترين آنهاست .
يكى ديگر از موارد غيبت اين است كه گاهى أوقات فرد از كسى كه مىخواهد غيبتش كند در ابتدأ تعريف وتمجيد مىنمايد ، مثلًا مىگويد : خوش به حال فلانى .
در عبادات كوتاهى نمىكند ، اما گاه دستخوش سستى در عبادت مىشود ومثل همهء ما كم صبر وحوصله مىشود . اين غيبت كننده خودش را نكوهش مىكند ، اما مقصودش اين است كه ، هم ديگرى را نكوهش كند وهم به تقليد از پارسايان ، كه خودشان را نكوهش مىكنند ، خويشتن را بستايد . چنين كسى هم غيبتگر است هم رياكار وهم خودستا وبنابراين همزمان ، سه گناه وزشتكارى را در خود فرآهم آورده است ، ولى از روى ناداني گمان مىكند كه از افراد پاكدامن ومبرّا از غيبت است . آرى ، شيطان اين چنين افراد نادان را به بازى مىگيرد ؛ افرادى را كه خود را به علم يا عمل مشغول داشتهاند ، اما راه را به درستى نمىشناسند . شيطان اين افراد را تعقيب مىكند وبا مكر ودسيسههاى خود اعمال [ عبادي ] آنها را بر باد فنا مىدهد وبه آنان مىخندد .
يكى ديگر از أنواع غيبت اين است كه شخصي از كسى عيبگويى كند وبعضي حضّار به أو توجه نكنند وأو براي جلب توجه