عرض كوكب سريع السير كمتر باشد حال بعكس آن بود كه ذكر كرديم . واگر عرض ايشان در دو جهت مختلف
I
بود ، نظر كنيم به عرض كوكب سريع السير اگر جنوبي باشد جنوبي آن ديگر گذرد ؛ واگر شمالي أو گذرد .
ومعرفت
I
ساعات بَدو ووسط وتمام انجلا به همان طريق استخراج كنيم كه در كسوف گفتهايم . چون اينجا نيز
I
بهت كوكب وسبق أو وقطر أو ودقايق كسوف كوكب معلوم است حاجت به شرح زيادة نيست .
I
زيرا كه هر كه اعمال كسوف آفتاب را نيك استحضار كند به قوت آن استنباط ، اين عمل تواند كرد .
I
مقالت چهارم : در معرفت أوقات واستخراج طالعهاى رصدى وتخمينى ،
I
ومواضع كواكب در طول وعرض در آن أوقات به طريق رصد ، وتصحيح أوساط حركات ايشان
I
ووسط جوزهر وخاصهء سفلين وشناختن طول وعرض شهرها ودانستن
I
ديگر أوضاع كه كوكب را به حسب اشكال فلكى واقع شود وتوابع آن
وآن بيست باب است :
I
باب أول : در معرفت غايت ميل أعظم وعرض بلد به طريق رصد
وآن سه فصل است :
I
فصل أول : در ذكر مقدماتى كه به تقدمه در آن احتياج است
در اين مطلوب أول به معرفت خط
I
نصف النهار احتياج است ومعرفت آن را به دو نوع اينجا بيان كنيم :
نوع أول : به طريق ارتفاع آفتاب
I
وآن چنان باشد كه بر سطحى مستوى كه موازى دايرهء أفق بود عمودى قايم كنيم ، در وقتي كه ارتفاع شرقي
I
بود وآن عمود را مقياس خوانيم ؛ وارتفاع آفتاب شرقي بگيريم . ودر آن زمان از مركز قاعدهء
I
مقياس ، خطى مستقيم به جانب سايهء سر مقياس بكشيم ونگاه داريم تا ارتفاع غربى آفتاب
I
به همان مقدار برسد . در آن زمان نيز خطى ديگر از مركز قاعدهء مقياس به جانب سايهء سر مقياس
I
بكشيم . وزاويهاى كه بر مركز قاعدهء مقياس از آن دو خط ظل حادث شود ، آن را تنصيف كنيم به خطى
I
مستقيم . آن خط كه منصف زاويه « 1 » باشد خط نصف النهار بود .
نوع دوم :
بر سطحى مستوى
I
كه موازى سطح أفق باشد ، يعنى اگر به مثل آب بر أو ريزند متحير شود وبه يك جانب ميل نكند
هامش
( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] زوايه