تاريخ عربى ، وبه ازاى مجموعه ومبسطهء أو ، به جهت استقبال آن ماه كه خواهيم حركت ماه در
I
عرض بگيريم ؛ از بروج ودرجات ودقايق وثواني وهمه را بر هم افزاييم . آنچه حاصل آيد
I
بنگريم اگر از حدود / يايهيه باشد ، يا حدود / هايدمه ، يا از حدود / هيهيه بود ، يا حدود / ويدمه
I
خسوف ممكن باشد ؛ واگر نه چنين بود خسوف ممكن نبود .
نوع دوم : در معرفت امكان خسوف
I
به تحقيق
وطريق أو چنان است كه نظر كنيم به استقبالى كه در شب اتفاق افتد يا بر دو كنارهء
I
روز كه بعد أو از شب در حدود كمابيش يك ساعت بود ، وبعد جزو استقبال به يكى از عقدتين
I
در حدود دوازده درجه باشد يا كمتر ؛ وعرض قمر كمتر از / سج دقيقه بود . پس نظر كنيم
I
به عرض قمر اگر كمتر از نصف القطرين باشد خسوف ممكن بود ؛ واگر مساوى يا بيشتر باشد
I
ممكن نبود .
اما چون امكان خسوف معين شد ، بعد از آن عرض قمر را از نصف القطرين
I
كم كنيم . آنچه باقي ماند آن را دقايق خسوف خوانيم . آن گاه نظر كنيم به دقايق خسوف ؛ اگر چنان كه
I
كمتر از نصف قطر قمر باشد خسوف جزوى بود ؛ واگر مساوى آن باشد خسوف كلى بود
I
وأو را مكث نبود ؛ واگر بيشتر از آن باشد أو را مكث بود .
فصل 4 : در معرفت أزمان
I
خسوف
وآن دو نوع است : يكى ، ساعات بدو « 1 » خسوف وتمام انجلا ؛ ديگر ، ساعات بدو
I
مكث وبَدو انجلا .
نوع أول : در استخراج ساعات بَدو خسوف وتمام انجلا
وطريق أو چنان است
I
كه نقصان كنيم مربع عرض قمر را از مربع نصف القطرين وجذر باقي بگيريم . آنچه حاصل آيد
I
آن را دقايق سقوط وسطى خوانيم .
طريقي ديگر ، نقصان كنيم عرض قمر را از نصف القطرين
I
وديگر بار بر أو افزائيم ؛ وناقص را در زايد ضرب كنيم وجذر حاصل بگيريم تا دقايق سقوط
I
وسطى حاصل آيد . آن را بر سبق يك ساعتهء قمر قسمت كنيم تا ساعات سقوط وسطى حاصل
I
شود .
عمل ساعات معدلهء بَدو وانجلا ؛ چون خواهيم كه ساعات بَدو وانجلاى معدل بدانيم ؛
هامش
( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] بذو