عمل چهارم : واستخراج تعديل ماه ، به حساب وبه جدول
اما به حساب ؛ وآن چنان است كه نظر كنيم به أيام حصهء ماه ؛ اگر كمتر است
I
از 124 كه اين را به لغت ايشان سجونشا ( ؟ ) خوانند آن أيام را در تمام آن عدد ضرب كنيم تا فنكهاى تعديل زايد حاصل
I
آيد واگر آن أيام زيادت است از اين فضل آن را در تمام آن فضل با اين عدد ضرب كنيم تا فنكهاى تعديل ماه حاصل آيد
I
ناقص . از آن فنكها دقايق وثواني تعديل ماه بيرون آوريم چنان كه معهود است .
اما به جدول ؛ چنان است كه به حصهء ماه
I
درآئيم در جدول تعديل أو ، ودقايق وثواني تعديل برگيريم معدل به تعديل ما بين السطرين اگر با أيام حصهء ماه ، دقايق
I
باشد ؛ وزايد وناقص آن را معلوم كنيم ودر جدول دستور نشان كنيم تا مطلوب حاصل آيد .
عمل پنجم : در بيان
I
تعديل مركب
چون تعديل آفتاب وماه گرفته باشيم نظر كنيم تا به هر دو تعديل ؛ اگر چنانچه هر دو تعديل زايد باشد يا ناقص ، هر دو را با هم جمع كنيم تا تعديل مركب حاصل آيد زايد يا ناقص . واگر يكى زايد بود وديگرى ناقص ، نظر كنيم تا فضل كدام ، راست
I
فضل آن را بر آن ديگر معلوم كنيم . پس اگر فضل زايد را بود ، آنچه حاصل آمده است تعديل زايد است
I
واگر فضل ناقص را باشد ، آنچه حاصل شده است تعديل ناقص بود . آن را در جدول تعديل مركب دستور ثبت
I
گردانيم وزايد وناقص را نشان كنيم تا مطلوب حاصل آيد .
عمل ششم : در معرفت مداخل حقيقي ماهها از دور
I
ستينى وضبط أيام شهور
وطريق أو آن است كه نظر كنيم به تعديل مركب اگر چنان كه زايد است ،
I
آن را بر مداخل حقيقي ماهها حاصل آيد تامه . آن گاه نظر كنيم به دقايق
I
أيام آن مداخل شهور به امر أوسط
I
زيادت كنيم واگر ناقص است از آن كم كنيم تا مداخل حقيقي ماهها حاصل آيد تامه . آن گاه نظر كنيم به دقايق
I
أيام آن مداخل شهور اگر چنان كه كمتر از چهل وپنج دقيقه باشد آن را يكى گيريم ؛ واگر اين مقدار باشد
I
يا بيشتر ، آن را دو گيريم وبر أيام مداخل شهور افزائيم تا أيام مداخل ناقصه حاصل آيد . پس تفاضل ميان
I
مدخل ناقص ماه أول ودو [ م ] بگيريم تا عدد أيام ماه أول حاصل آيد . وهمچنين از تفاضل ميان مدخل
I
ناقص ماه دوم وسوم ، عدد أيام ماه دوم حاصل شود وباقي بر اين قياس است . وليكن ضابطه آن است كه
I
پيش از سه ماه پياپى تامه / ل ودو ماه پياپى ناقصه / كط نيايد ؛ واگر از اين ضابطه بيرون رود هرآينه در جبر
I
كسور ، خللى رفته باشد . على الخصوص وقتي كه دقايق أيام ، نزديك به چهل وپنج بوده باشد به اندك كسرى
I
كمتر ، وآن را اعتبار نكرده باشيم اصلاح اين بايد كردن تا اين ضابطه محفوظ ماند .
وظن اين ضعيف آن است