معدّل النّهار بگردند « 1 » از آفتاب بر آمدن تا بوقت ارتفاع گرفتن . پس هر پانزده زمان را « 2 » يكى ساعت گير وآنچ پانزده تمام نشود هر زماني را چهار دقيقه از ساعت « 3 » .
وآنچ ازو حاصل شود ساعات مستوى بود وكسرشان كه از روز گذشته بود « 4 » .
اگر ساعات گذشته از روز حاصل بود وخواهيم كه طالع وارتفاع آفتاب دانيم چگونه كنيم
چون ترا ساعتها دهند از روز گذشته كه آن بآب ياريگ دانستند ، هر ساعتي را پانزده زمان گير وكسرهاى ساعات را « 5 » هر چهار دقيقه يكى زمان « 6 » گير . وآنچ گرد آيد ازمانها داير بود « 7 » .
آنگه درجهء آفتاب بر أفق مشرق بنه وآنجا نشانى كن كه مري بر أو بود از حجره . وز آن نشان همچند داير بشمر از چپ سوى راست ، اى چنانك از مشرق بوسط السّماء وبمغرب . وآنجا كه رسى نشانى كن . وعنكبوت بگردان تا مري بدين نشان دوم رسد . آنگاه بأفق مشرق نگر ، آنچ بر وى بود از برج واز درجاتش آن طالع بود . وبنگر بدرجهء آفتاب كه تا بر كدام مقنطره است وعدد أو
هامش
( 1 ) - ومعنيش آنست كه آنچ از ازمانهاء معدّل النهار بگرديد ، حص .
( 2 ) - ازمانى را ، خ .
( 3 ) - فخذ منها الكلّ خمسة عشر زمانا ساعة وما لم يتمّ خمسة عشر فخذ لكلّ زمان اربع دقايق من ساعة فما اجتمع من ذلك فهو ما مضى من النّهار ومن كسورها ساعة مستوية ، ع .
( 4 ) - ساعات مستوى وكسرشان بود كه از روز گذشته بود ، س .
بايد دانست كه هرگاه مطلوب تمام ساعات روز باشد جزو آفتاب را نخست بر أفق شرقي نهيم وجاى مري را نشان كنيم . آنگاه بر أفق غربى نهيم ومري نشان كنيم وميان دو نشان را بشمريم .
آنچه باشد قوس النّهار خوانند . پس قوس النّهار را چون بر پانزده قسمت كنيم واگر باقيمانده داشته باشد باقي را در چهار ضرب كنيم ساعات ودقايق مستوى تمام روز معلوم شود . وچون آنرا از بيست وچهار كم كنيم باقيمانده ساعات ودقايق شب باشد .
وهرگاه قوس النّهار را بر دوازده كه عدد ساعات معوّج است قسمت وباقيمانده را در پنج ضرب كنيم اجزاء ودقايق ساعات معوجّهء تمام روز معلوم شود . وچون آنرا از سى كم كنيم باقيمانده اجزاء ساعات شب بود ( براي تفصيل وبرهان اين مطلب رجوع شود بشرح بيرجندى بر بيست باب ) .
( 5 ) - ساعت را ، حص .
( 6 ) - هر چهار دقيقه را يك أزمان ، س .
( 7 ) - وآنچ از آن حاصل شود ازمانهاء داير بود ، حص . فما اجتمع من الأزمان فهو الدّائر ، ع .