وبو البختري مساح « 1 » وعلي بن عيسى اسطرلابى « 2 » وگروهى مانند ايشان « 3 » بفرستاده است
هامش
( 1 ) - خ ، أبو البحتري . نام اين شخص كه از مهندسان عهد مأمون بوده است در نسخههاى قديم ومآخذ معتبر على أبو البختري بصورت كنيه وبا باء وخاء نقطه دار ودر نسخهء نامعتبر از زيج حاكمى تأليف علىّ بن يونس متوفّى ( عليّ بن بحترى ) بحاء مهمله همنام شاعر معروف عرب بنظر نگارنده رسيده وشايد همان ( علىّ بن أحمد مهندس ) باشد كه در كتاب الفهرست ابن النّديم نامى از وى آمده است . ولى چون اين كنيه كمياب واين مرد گمنام بوده است بعض نسّاخ بتحريف همنام بحترى شاعرش نوشتهاند .
بكنيت أبو البختري مردم ديگر نيز داريم مانند ( أبو البختري وهب بن وهب متوفّى 200 ه ) كه در ترجمهء حالش ابن خلّكان بفتح باء وتاء ويافعى بضمّ موحّده ضبط كردهاند . امّا ضبط ابن - خلّكان با گفتار لغت نويسان سازگارتر است . در قاموس مينويسد « البخترىّ حسن المشي والجسم والمختال والبخترىّ بن أبي البختريّ محدّث » .
( 2 ) - علي بن عيسى اسطرلابى از منجّمان وسازندگان آلات رصدى عهد مأمون وشاگرد يكى از مروروديها ( ظاهرا عمر بن محمّد ) بود كه در دستگاه مأمون بكارهاى رصدى ورياضى اشتغال داشتند نامش در الفهرست ابن النّديم وزيج حاكمى وكتب رياضى ونجوم فراوان ديده ميشود .
كتابي از أو بنام ( العمل بالاسطرلاب ) در بيروت طبع شده است .
( 3 ) - دانشمندان نجوم ورياضى وسازندگان ومخترعان آلات رصدى در روزگار مأمون بسيار وبيشتر إيراني بودند كه كارهاى بزرگ علمي وتاريخي انجام دادند . جاى افسوس است كه از اين دانايان كمتر نام واثرى برجاى مانده است تا بگزارش أحوال چه رسد !
امّا كسانيكه در دستگاه مأمون دست در كار رصدها بودند علاوة بر خالد مرورودى وعلى أبو البختري وعلي بن عيسى اسطرلابى عبارت بودند از :
1 - بنى موسى بن شاكر يعنى سه برادر احمد وحسن ومحمّد بن موسى بن شاكر صاحب كتاب الحيل كه در نجوم ورياضى استادان ماهر بودند . وفات محمّد بن موسى در ربيع الاوّل سال 259 ه - 783 م اتّفاق افتاد ( الفهرست ابن النّديم وابن خلّكان ) .
بنى موسى بعد از مأمون هم خودشان در سنهء 246 هجرى رصدى در سرّ من رأى بنياد كردند ودر آنوقت بواسطهء تجارب فراوان كارهاشان پختهتر واستوارتر از دورهء مأمون بود . أستاذ ما أبو ريحان بدانشمندى وحذاقت اين خانواده وبر صدهاى آنها اعتقادي بسزا داشته است . در الآثار - الباقية ( ص 151 چاپ اروپا ) ميفرمايد « انّا نظرنا إلى قول بطلميوس في مقدار الشّهر الأوسط وقول خالد بن عبد الملك المروروذي على ما قاسه بدمشق وقول بنى موسى بن شاكر وقول غيرهم فوجدنا أولى الأقاويل بان يؤخذ به ويعمل عليه ما أورده بنو موسى بن شاكر لبذلهم المجهود في ادراك الحقّ وتفرّدهم في عصرهم بالمهارة في عمل الرّصد والحذق به ومشاهدة العلماء منهم ذلك وشهادتهم لهم بالصّحّة وبعد عهد رصدهم بارصاد القدماء وقرب عهدنا به » .
ب - يحيى بن أبي منصور صاحب زيج ممتحن . وى با علماى ديگر بأمر مأمون در جبل قاسيون دمشق رصد بستند وزيج ممتحن را فرآهم ساختند . در شمّاسيّهء بغداد نيز با راصدان ديگر كار