ميلهاى دور زمين گرد آمد ، بيست هزار وچهارصد . وهر ميلى سه يك فرسنگى بود وميل چهار هزار أرش سود است . وسودا ارشى است بعراق معروف ، وجايها بدو پيمايند اندر بغداد ، وبيست وچهار انگشت است « 1 » ومن نيز بزمين هندوستان آنرا بديگر طريقها آزمودم ، بسى خلاف نيافتم با اينمقدار كه حكايت كردم « 2 » .
هامش
اين رصدها بهم مخلوط ومنشأ اختلاف أقوال واشتباه بسيارى از مورّخان گشته است . تا هر كدام يك قسمت را گرفته وباقي را انكار يا بسكوت برگذار كردهاند . در نتيجهء رصد يك درجه نصف النهار زمين هم گفتارهاى فراوان ديده ميشود . مشهور چنانست كه گفتيم . أبو الفدا در تقويم البلدان ميگويد يكدسته 56 ميل ودو ثلث ميل ودستهء ديگر 56 ميل تمام مساحت كردند وقدر مشترك 56 ميل را مأخذ قرار دادند . بنقل ابن يونس از سند بن علي كه با خالد مرورودى مأمور رصد شام شدند نتيجهء عمل آنها با عمل علي بن عيسى وأبو البختري ( علي بن بحترى بنوشتهء زيج حاكمى ) كه جاى ديگر مأمور اين رصد بودند يكى يعنى 57 ميل درآمد وبنقل از حبش حاسب هر دو گروه 56 ميل ويك ربع ميل استخراج كردند . بعض متأخّران از قبيل فاضل بيرجندى در شرح تذكره مينويسند كه يكدسته 56 وميل ودستهء ديگر 56 تمام مساحت كردند وحدّ ميانهء را گرفتند يعنى 56 وميل .
( 1 ) - أرش سوداء يعنى ذراع سوداء كه مأمون وضع يا متداول كرد ودر زيج حاكمى هم آمده مرادف است با ذراع هاشمي كه بحساب امروز مطابق متر است . پس يك ميل 2162 متر ميشود .
هر ذراعي 24 انگشت وهر انگشت شش جو كه شكمهاى ايشان بهم باز نهاده باشد . وهر جو شش موى يال يا دنبال أسب است بر پهنا . بخش كردن فرسنگ به 12000 ذراع بدينگونه كه أستاذ ما اختيار فرموده است از عهد مأمون رواج گرفت . ولكن گروهى از پيشينگان فرسنگرا 9000 ذراع قسمت ميكردند وهر ميلى 3000 ذراع وهر ذراعي 32 انگشت . امّا مقدار ميل وفرسنگ بهر دو اعتبار يكى است . زيرا بهر دو رأى هر فرسنگى 3 ميل وهر ميل ( 96000 ) انگشت است ودر مقدار انگشت اختلاف ندارند . فرسنگ شاه عباسى ( 3 ميل وهر ميل دو هزار ذرع شاهى يا چهار هزار ذراع وهر ذراعي 24 انگشت ) با حساب 12000 ذراع موافق است . واكنون فرسنگ را 6 كيلومتر تخمين ميكنند .
( 2 ) - طريق آزمايش وبراهين رياضى آنرا خود أستاذ در كتاب قانون مسعودى وكتاب الهند ياد فرموده است . نتيجهء عمل أو با مشهور در نصف قطر زمين يكهزار وپانصد وشست وهفت ذراع ( 1567 ) اختلاف پيدا كرده يعنى رصد أستاذ اين مقدار بيشتر درآمده است كه در اينگونه اعمال چندان در خور اعتنا نيست .