پس اندازهشان بقطر زمين معلوم هست
بعد شمس وقمر از مركز عالم معلوم است باندازهء نيم قطر زمين ، چنانك اندر پنجم مقالت از مجسطى پديد است . ومردمان اين صناعت بر آن اتّفاق دارند كه دورترين بعد هر كوكبى ، نزديكترين بعد آن كوكب است كه زيرش است « 1 » . وهر كوكبى را « 2 » نسبت نزديكترين بعدش بدورترينش « 3 » معلوم است كه از وى چند است . وچون يكى را بعد معلوم بود [ ديگرانرا نيز معلوم شود ] « 4 » پس بعدهاء كواكب از زمين وقطرهاشان بدان اندازه معلوم است . وهمچنان تنومندى ايشان كه گرد است چون گوى ، معلوم است باندازهء گوى « 5 » زمين . واندرين جدول نهاديم آنچ بطلميوس [ يافته است ] « 6 » از پس درست گرفتن شمار « 7 » .
هامش
تاكنون رصد شده از أقدار بيستگانه به 226 ميليون رسيده است . نظامى فرمايد :شنيستم كه هر كوكب جهانى است * جداگانه زمين وآسمانى استچو آن كرمى كه در گندم نهانست * زمين وآسمان أو همانست* * * شيخ عطار گويد :زمين در زير اين نه طاق مينا * چو خشخاشى بود بر روى دريانگر تا توازين خشخاش چندى * سزد بر سبلت خود گر بخندى( 1 ) - زير اوست ، خ . زيرش هست ، خد .
( 2 ) - خد ، ( را ) ندارد .
( 3 ) - بدورترين ، حص .
( 4 ) - عبارت ميان دو كمان بقرينهء سياق مطلب ونسخههاى خد ، ع ، خ افزوده شد .
( 5 ) - كرهء ، خ . حص .
( 6 ) - از روى نسخ ديگر افزوده شد .
( 7 ) - درست كردن ، حص . در جدول صفحهء 155 نسخه بدلهائى كه ببعض محاسبات درست ميآيد در قطرهاى سيّارگان ، حص : در سطر دوم ( ، د مد ) بجاى ( ، نرمد ) . ودر سطر سوم ( ، ب ط ) بجاى ( ، ب ر ) . - ودر تنومندى ايشان سطر سوم ، خد : ( جزوى از بيست ودو هزار وسيصد وشش جزو ) . حص : ( جزوى از دو هزار وسيصد جزو از زمين ) . وسطر پنجم ، حص ( صد وشصت وهفت بار چند زمين ) . ع ( 167 بار وثلث ) . ودر نزديكترين بعد ايشان سطر ششم ، حص ( چهار دانك ) بجاى ( چهار يك ) :