نيافتيم واللّه اعلم « 1 » .
هامش
( 1 ) - اختلاف نسخ در جدول : حص ، همه جا ( يكى ) بجاى ( جزوى ) . ودر ستارگان سيّاره سطر اوّل ( قطر تقدير ايشان آفتاب ) ودر سطر دوم ( يكى همچند قطر زمين ببعد دورتر ) ودر سطر سوم ( همچند آفتاب ببعد ميانه وسه يكى افزونتر ببعد نزديكتر ) اين نسخه نيز دور بنظر نميرسد زيرا مقصود بطلميوس اين است كه قطر آفتاب در بعد اوسطش غالبا مساوى قطر قمر است در بعد ابعدش پس اگر ( دورترين ) باشد متعلّق است بماه ، واگر ( ميانه ) باشد متعلّق است بآفتاب . خد ، سطر ششم براي مريخ ( جزوى از بيست ودو جزو ) .
ميان آنچه پيشينيان در ابعاد واجرام ميگفتند با آنچه امروز در كتابهاى هيئت تازه مىبينيم « تفاوت از زمين تا آسمان است » . قدما براي تعيين ابعاد واجرام راههاى علمي صحيح پيدا كرده بودند كه امروز هم مورد توجّه واعتبار است وچون آلات رصدى دقيق ودوربينهاى كامل نداشتند گاهى يا غالب نتيجهء عملشان درست درنميآمد . امّا بحساب دقيق كه علماى فنّ در اين دوره با أسباب وآلات رصدى وبا قواعد تازه وكهنه بجاى آوردهاند محيط كرهء زمين قريب 25000 ميل وقطرش 7917 ميل وچون شلجمى شكل است ودر دو قطب اندك فرورفتگى ودر حدود استوا برجستگى دارد طول نصف قطر اقصرش 1019 فرسنگ ونصف قطر استوائيش 1022 فرسنگ ومساحت سطحش 26 كرور فرسنگ مربّع وحجمش 88 كرور فرسنگ ميشود . وقطر حقيقي آفتاب 110 برابر قطر زمين وبعدش از زمين چهل ميليون كيلومتر وحجمش يك ميليون و 331 هزار برابر زمين است .
براي فواصل وابعاد نسبى سيّارات وشبه سيّارات بد منجّم معروف آلمانى در قرن 18 ميلادي قاعدهاى روى اين نسبت اختراع كرد : 4 براي بعد عطارد و 7 براي بعد زهره و 10 براي زمين و 16 براي مريخ و 28 براي شبه سيّارات و 52 براي مشترى و 100 براي زحل و 196 براي اورانوس و 388 براي نبتون . پس چون عدد هر كدامرا در 9 ميليون ميل ( بهر واحدى كه فرض شده است ) ضرب كنيم بعد سيّاره از آفتاب بدست ميآيد . مثلا بعد عطارد از آفتاب 36 ميليون ميل است يعنى حاصل ضرب 4 در 9 ميليون . اين نسبت از اعداد متصاعده 0 3 6 12 24 48 96 192 384 بدست آمده است كه بر هر مرتبه چهار عدد افزودهايم ( اين قاعده پيش از كشف اورانوس وشبه سيّارات وضع وبا ابعاد آنها نيز تطبيق شد ) .
امّا بعد وحجم ثوابت هنوز چنانكه بايد بدست نيامده است وابعاد بعضي را بزاويهء اختلاف منظر ومطابق سير نور كه در هر ثانيه سيصد هزار كيلومتر است بتخمين معيّن كردهاند . وباستخراج بعض منجّمان نزديكترين ستارگان بفاصلهء قريب چهار سال ونيم نور بما ميفرستد ونور بعضي بمدّت هزار سال وبيشتر بما ميرسد ودر اين ميانه ستارگان بيشمارند . از روى اين سألها كه بايد سال نوري ناميد توان دانست كه اين روشنان آسمانى چه اندازه از ما دورند ! منجّمان جديد هم مانند پيشينگان كواكب ثابته را باقدار بخش كرده وتا بيست قدر بحساب آوردهاند . آنچه با چشم وآلات رصدى