صاعد وهابط كدام بود
معنى صاعد بر آينده بود ومعنى هابط فرورونده . وستاره بشمال بر آينده بود ، تا عرض أو بشمال همى افزايد . چون بغايت رسد ودست بكاستن كند بشمال فرورونده بود ، تا آنگاه كه از عقده بگذرد وبنيمهء جنوبي افتد از مايل ، تا عرض أو بجنوب همى افزايد ، فرورونده بود بجنوب ، تا بغايت رسد وآغازد كاستن ، بر آينده شود بجنوب . وگونهء ديگر از بر آمدن وفرو شدن قياس أو « 1 » بزمين است . واين چنانست كه كوكب را بنطلق نخستين ودوم هابط خوانند وبر سيوم « 2 » وچهارم صاعد . وگروهى هابط آنرا خوانند كه بنطلق دوم وسوم باشد وصاعد آنرا كه بنخستين وچهارم باشد . وقياس اين بود ببعد أوسط . وگونهء ديگر نيز چنانست كه كوكب را از اوّل جدى تا آخر جوزا صاعد خوانند . واز اوّل سرطان تا آخر قوس هابط خوانند . وگونهء ديگر نيز چنانست كه كوكب ميان فلك نصف النّهار وميان فلك نصف اللّيل ، سوى مشرق صاعد بود وسوى مغرب هابط .
زيادت ونقصان كدام است
اين افزونى وكمي بدوگونه است . يكى بحسب جايگاه از فلك أوج وتدوير ، وديگر بحسب جايگاه از أفق . ونخستينگونه را بسيار لون « 3 » است . يكى از آن ، فزونى است اندر رفتن . واين چنانست كه چون رفتن ستاره بيشتر بود از رفتن ميانه ، أو را زائد في المسير « 4 » خوانند . واگر از وى كمتر بود ناقص في المسير خوانند . وز آن ، افزونى است بعدد . واين چنانست كه تعديلهاى ستارگان بجدولها در نهاده است برابر عددها بدو سطر ، يكى همى فرو آيد تا شش برج وديگر همى برآيد از شش برج تا تمام دوازده برج . وچون تعديل خواهى ستدن وچيزى اندر آن دو سطر اندر آرى ، اگر بسطر نخستين افتد زائد في العدد نام كنند وبدوم ناقص في العدد . وز آن ، افزونى است بتعديل . واين چنانست كه چون تعديل حصّه بستاني ، آنگه بر حصّه چيزى فزايى ونيز تعديلش بستاني ، اگر اين تعديل دوم بيشتر از تعديل نخستين بود ، أو را زائد في التعديل خوانند . واين بنطلق
هامش
( 1 ) - خد ( أو ) ندارد .
( 2 ) - بسيم ، خ . س . حص .
( 3 ) - نوع ، خ .
( 4 ) - في السّير ، خد .