ونه چنانست ، وليكن بلغتشان سدّهاند . واين نامى است كه بر هر كتاب نجومى بزرگوار افتد . وتفسيرش چنان بود . آن راستى كه اندرو كژّى نيايد « 1 » .
هامش
( 1 ) - خود ابوريحان در كتاب الهند شرحي دربارهء سدّهاند نوشته ويكجا ( ص 73 چاپ اروپا ) مينويسد « وهو خمسة أحدها سورج سدّهاند منسوب إلى الشّمس تولّاه لات والثّانى بسشت سدّهاند منسوب إلى أحد كواكب بنات نعش عمله بشنچندر والثّالث پلس سدّهاند منسوب إلى پولس اليونانىّ من مدينة سينتر واظنّها الاسكندريّة عمله بلس والرّابع رومك سدّهاند منسوب إلى الرّوم عمله اشريخين والخامس براهم سدّهاند منسوب إلى براهم عمله برهمگوپت ابن جشن . في مدينة بهلّمال وهي فيما بين مولتان وبين انهلواره ستّة عشر جوژنا » .
أصل كلمهء ( سدّهاند ) كه در كتب نجوم اسلامى ( سند هند ) شده در سانسكريت بلهجهء هندوى با كسرهء متمايل بياء مجهول در سين بىنقطه وشدّ دال وهاء بألف كشيده ونون ساكن وتاء مفتوح استsiddhantaوبا حروف فارسي بچند صورت نوشته ميشود كه همه صحيح است : سدّهآند ، سدّهآنت ، سدّهاند ، سدّهانت ، سدّهااند ، سدّها أنت . زيرا كه تاء ودال بهم تبديل ميشوند كه در حواشي پيش گفته ونمودارها آوردهايم . والف بعد ازهاء در اين كلمه كشيدهتر از أمثال جهان ونهان تلفّظ ميشود چنانكه گوئى يك مدّ بيشتر دارد .
كلمهء سدّsiddaدر سانسكريت بمعنى كاملا آزموده وتجربه شده است . ولفظ آنتantaبمعنى آخرين وبزرگترين وحرف ( ه ) براي تركيب دو كلمه آمده ودال سدّ در تركيب ساكن شده است پس ( سدّهآند ) بمعنى بزرگترين وآخرين آزموده ايست كه خطا وناراستى در آن راه ندارد وآنرا سند معتبر وبنياد استوار توان شمرد .
هندوان كتابهاى معتبر ومهمّ نجومى را بنام سدّهاند ميخوانده واز اين قبيل پنج كتاب از زمانهاى پيشين داشتهاند :
الف - سورج سدهآند ، وبقاعدهء تبديل جيم وياء وهمچنين تاء ودال كه بارها گوشزد كردهايم سورى سدّهانتsuryasiddhantaفتحهء آخر ( سوري ) كه گاهى باهاء بيان حركت ( سوريه ) نوشته ميشود يكى از علامات نسبت در ألفاظ مركّب است ، يعنى بزرگترين كتاب نجوم سورى يعنى منسوب بآفتاب .
سور در سانسكريت بمعنى آفتاب است كه باختلاف لهجه وقانون تبديل سين وهاء وخاء بيكديگر در فارسي هور وخور گفته ميشود .
ب - بسشت سدهآند . بتلفّظ ياء نزديك بواو كه بيكديگر تبديل ميشوند . وكسرهء متمايل بياء مجهول .
وگفتن شين سه نقطه وسين بىنقطه بمخرجى شبيه ونزديك بيكديگر . وتاء مفتوح بلهجهاى كه هندوان تلفّظ ميكنند وبراي امتياز از تاء خالص دو نقطه ، روى آن علامت ( ط ) مىگذارندvachistha siddhantaيعنى كتاب نجوم بزرگوار وسشتى . منسوب بيكى از ستارگان بنات النعش .
نوشتن اين كلمه با حروف فارسي بچند شكل ممكن وصحيح است . بسشت ، بششت ، بشست ، بسست . وهمچنين بتبديل حروف أول بواو يعنى وسشت الخ .