نسبت چه باشد
حالي است ميان دو چيز همجنس كه بدان حال اندازهء يكى از ديگر دانسته شود چون بدو قياس كنى . چنانك مرد را پدر نام كنى چون بپسرش قياس كنى . وأو را نيز پسر نام كنى چون قياس كنى بپدرش . همچنان چيز را نيز نيمهء چيزى نام كنى واين را دو توى أو . پس اين حال را كه بميان ايشان افتد نسبت نام است « 1 » .
تناسب چه باشد
راست شدن دو نسبت يا بيشتر . وكمترين ميان سه اندازه بود . ونمودهء اوى نسبت پنجيك است . پس نخستين اندازه پنج يك اندازهء دوم باشد ودوم پنج يك سوم باشد . پس دو نسبت نتوانست بودن مگر بميان سه مقدار .
19
مقدارهاى متناسب كدامند
چهار چيز باشد كه نسبت نخستين بدوم همچون نسبت سوم بچهارم بود . خواهى دوم همچند سوم باشد وخواهى نباشد . وخاصيّت اين آنست كه نخستين بچهارم درزنى همچنان بود كه دوم بسوم درزنى . وضرب هميشه ميان آن دو بود كه يك با ديگر برابر باشند بر قطر . امّا قسمت نبايد مگر بدانك برابر باشند بر ضلع نه بر قطر « 2 » . نبينى كه اگر دوم بر نخستين قسمت كنى همچنان بود كه چهارم بر سوم قسمت كنى ويك چيز بيرون آيد از هر دو قسمت . ونيز اگر سوم بر نخستين قسمت كنى همچنان بود كه چهارم بر دوم قسمت كنى 20 21 .
مقدّم وتالي كدامند
مقدّم آن بود كه از دو چيز بنسبت « 3 » نخستين ياد كنى . وتالي آن بود كه از پس ياد كنى ومقدّم را بدو منسوب كنى .
هامش
( 1 ) - النّسبة ايّته أحد مقدارين متجانسين عند الاخر . وفي نسخة ثابت ، هي إضافة ما في القدر بين مقدارين متجانسين . والتّناسب تشابه النّسب ( تحرير أقليدس ) .
( 2 ) - خد ، عبارت وامّا قسمت را ندارد .
( 3 ) - كه بنسبت ، خ .