معمول بوده است ؛ امّا ساختن كرهء زمينى جغرافيائى را شايد نخستينبار ابوريحان ساخته باشد .
وى أول بار نيم كرهيى بقطر ده ذراع يعنى حدود پنج متر ساخته وأسامي بلاد را با طول وعرض جغرافيايى وفواصل آنها از يكديگر در آن ثبت كرده بود .
بيرونى چگونگى آن اختراع را در « تحديد نهايات الأماكن » « 1 » توضيح داده است .
29 - آلات وافزارهاى رصدى
ابوريحان غير از آلات وافزارهاى رصدى از قبيل أسطرلاب وذات الشّعبتين وذات الحلق وحلقهء ارتفاع وميل وأمثال آن كه از قديم معروف ومعمول بود ؛ بيش از ده قسم افزار رصدى تازه اختراع كرد كه چگونگى ساختن وطرز استعمال آنها را جاى جاى در « قانون مسعودى » و « تحديد نهايات الأماكن » نوشته است وهر كدام را جداگانه مىتوان يكى از اختراعات تازهء أو شمرد از اين قبيل :
1 - نيم كره وشاقول قائم با حلقهيى بقطر يك وجب ومخروط قائم الزاويهء مشبّك ؛ براي يافتن ارتفاع وميل آفتاب ؛ وتعيين عرض بلد « 2 » ؛ كه مخصوصا اعتدالات وانقلابات را با همين وسيله رصد مىكرد ومعتقد بود كه نتيجهاش از آلت رصدى حلقهء ارتفاع وميل دقيقتر وصحيحتر است ؛ هرچند كه كار حلقه آسانتر بود « 3 » .
2 - كرهء كامل با شاقول وشاخص هم براي ارتفاع وميل شمس وعرض بلد « 4 » .
3 - سه ميله وشاقول باعضاده وهدفه وثقبهء شعاع نيز براي همان ارتفاع وميله وعرض بلد ؛ به كيفيّتى كه شرح آن را در « تحديد نهايات الأماكن » ذكر كرده ؛
هامش
( 1 ) - ص 19 نسخهء دانشگاه .
( 2 ) - تحديد نهايات الأماكن .
( 3 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 618 .
( 4 ) - تحديد نهايات الأماكن .