ياد كرده است ؛ « 1 » هرچند مطالب ديگرى نيز به اين داستان افزودهاند ، ولى در هرحال مشخص مىشود كه ابن عباس در تفسير قرآن به شعر عرب توجه داشته و آنها را مورد استشهاد قرار مىداده است .
دانش ادبى ابن عباس بزرگترين وسيلهاى بود كه مىتوانست مشكلات زبان قرآن را حل كند و با هوشيارى معناى موردنظر را از لفظ متضاد آن دريابد ، مانند لفظ
« بَلاءٌ »
در آيهء :
وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ
« 2 » ، « و در اين ، آزمايش سختى از طرف پروردگار براى شما بود » .
على بن أبى طلحه مىگويد : ابن عباس گفته است : منظور از
« بَلاءٌ »
در آيهء شريفه « نعمت » است . « 3 » او معناى يك لفظ را در تمام قرآن جستجو مىكرد . ضحاك از ابن عباس روايت كرده كه وى دربارهء آيهء :
فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ
، « 4 » گفته است :
واژهء « رجز » در همهء قرآن به معناى عذاب است . « 5 » و در آيهء :
فَذَبَحُوها وَ ما كادُوا يَفْعَلُونَ
« 6 » ، « گاو را سر بريدند ؛ امّا نمىخواستند اين كار را انجام دهند » . مىگويد : يعنى مىخواستند انجام ندهند و آنچه دربارهء نكشتن گاو اراده كرده بودند ، تحقّق نيافت ، و هر جا در قرآن « كاد » يا « كادوا » يا « لو » باشد ، بدين معناست كه آن كار انجام نمىشود ، مانند آيهء :
أَكادُ أُخْفِيها
« 7 » ، « مىخواهم آن را پنهان سازم » . « 8 »
ابن عباس با استفاده از همين دانش لغوى بود كه توانست واژههاى غريب و نامأنوس را در تمام قرآن شرح و تفسير كند . سيوطى دربارهء ابن عباس مىگويد : از او رواياتى با سند قطعى و صحيح در تفسير همه واژگان مشكل قرآن نقل شده است . « 9 » و اگر
هامش
( 1 ) - الاتقان ، ج 1 ، ص 121 و ص 134 .
( 2 ) - بقره / 49 .
( 3 ) - تفسير طبرى ، ج 1 ، ص 217 .
( 4 ) - بقره / 59 .
( 5 ) - همان مأخذ ، ص 242 .
( 6 ) - بقره / 71 .
( 7 ) - طه / 15 .
( 8 ) - تفسير طبرى ، ج 1 ، ص 281 .
( 9 ) - الاتقان ، ج 1 ، ص 115 ، س 29 .