مىگويم : در اين حديث دلالت بر اين هست كه دست يافتن به ثواب انتظار با رعايت كامل و ملازمت پرهيزكارى و اخلاق نيك و مشروط مىباشد ، و مؤيّد اين معنى پيشتر گذشت .
شصتم : اتفاق و اجتماع بر نصرت آن حضرت عليه السّلام
زيرا كه در اجتماع كردن تاثيرى هست كه در انفراد نيست . هرچند كه نصرت كردن وظيفهء همهء افراد است ، خداوند فرمود :
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا
« 1 » ؛ و همگى به ريسمان خداوند چنگ زنيد و پراكنده نشويد . چون امام عليه السّلام در تمام زمانها رشتهء محكم خداوند در ميان بندگانش مىباشد ، و دست يازيدن به او جز با پيروى و نصرت او حاصل نمىگردد ، و امير المؤمنين عليه السّلام در يكى از خطبههايش فرموده : اى مردم ! اگر شما از نصرت حق از پاى نمىنشستيد ، و از كنار زدن باطل سستى نمىكرديد ، كسى كه مثل شما نيست بر شما طمع نمىنمود ، و آنان كه بر شما نيرو يافتند قوت نمىگرفتند ، ولى شما همچون گمگشتگى بنى اسرائيل راه را گم كرديد ، و به جانم سوگند كه بعد از من گمگشتگىتان چند برابر خواهد شد ، از جهت اينكه حق را پشت سر افكنديد . . .
و در توقيع رفيعى كه از سوى ناحيهء مقدس به شيخ مفيد رحمه اللّه صادر گشت آمده است : و اگر شيعيان ما - كه خداوند آنان را در اطاعتش يارى دهد - در وفاى پيمانى كه از ايشان گرفته شده يك دل و مصمّم باشند ، نعمت لقاى ما از آنان به تأخير نمىافتد ، و سعادت ديدار ما براى آنان با معرفت كامل و راستين نسبت به ما تعجيل مىگردد . . . « 2 » .
شصت و يكم : متّفق شدن بر توبهء واقعى و بازگرداندن حقوق به صاحبان آنها
پيشتر گذشت كه از جمله اسباب طولانى شدن غيبت امام - كه بر او و بر پدرانش درود و سلام باد - گناهان و معصيتهايى است كه از بندگان مىبيند ، چنانكه در همان توقيعى كه به آن اشاره شد پس از عبارت ياد شدهء فوق از آن حضرت عليه الصلاة و السلام آمده : « پس تنها چيزى كه ما را از آنان پوشيده مىدارد همانا چيزهاى ناخوشايندى است كه از ايشان به ما مىرسد و از آنان نمىپسنديم و از آنان انتظار نمىرود ، و اللّه المستعان و هو حسبنا و نعم الوكيل « 3 » .
هامش
( 1 ) . سوره آل عمران ، آيه 103 .
( 2 ) . بحار الانوار ، 53 / 177 .
( 3 ) . بحار الانوار ، / 17753 .