وَ يَسْتَخْرِجا كَنزَهُما ؛
« 1 » و امّا ديوار ، پس از آن دو پسربچهء يتيم بود كه در شهر هستند ، و زير آن گنجى متعلق به ايشان ، و پدرشان نيكوكار بود ، پس پروردگارت خواست كه آندو به قوّت رسند و گنجشان را برآورند .
فرمود : آندو يتيم با آن پدر صالح هفت پشت فاصله داشتند .
و اين به خاطر حكمتها و مصالح عظيمى است كه بسيارى از آنها بر ما پوشيده و مخفى است و بعضى از آنها در روايات از ائمهء معصومين عليهم السّلام برايمان روشن شده است .
اگر بگوييد : بدون ترديد ، رساندن خيرها و نعمتها به اولاد شخص در حقيقت به خودش برگشته و تفضّلى نسبت به او انجام گرفته ، به جهت كمال مودّت و مهرى كه بين انسان و اولادش هست ، بلكه چهبسا خير رساندن به اولاد براى انسان - بلكه مطلق حيوانات - لذيذتر است از متنعّم شدن خود شخص ، خواه در زمان حيات و زندگى او باشد يا پس از مردن . همچنانكه در خبر آمده : ارواح مؤمنانى كه براى ديدن اولادشان مىآيند اگر آن را در وضع خوب و نيكى ببينند ، خوشحال مىشوند ، و اگر در فشار و سختى ببينند ، اندوهگين مىگردند . و روايات ديگرى كه بر موضوع مورد بحث دلالت دارد . ولى عذاب كردن و به مشقّت انداختن اولاد به خاطر كارهايى كه از پدران و مادران سر زده ، نه عقل آن را امضا كرده و نه قرآن . عقل اين را ظلم مىداند ، و ظلم بر خداوند - عزّ و جلّ - قبيح است ، در قرآن مجيد نيز آمده :
وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ؛ *
« 2 » و بردارندهاى بار گناه ديگرى را متحمّل نمىشود .
مىگويم : دچار شدن مردم به آفات و بليّات ، گاهى كفّارهء گناهان و خطاهاى آنان است و گاهى براى بالا رفتن درجات و فزونى ثوابها مىباشد . پس ممكن است خداوند متعال بعضى از بندگانش را به بعضى از مصيبتها و محنتها عذاب نمايد و اين را كفّارهء گناهان پدران و مادران قرار دهد ، چون به خاطر مصيبتهايى كه به فرزندانشان مىرسد متأثّر و ناراحت مىشوند ، آنگاه به اين بندهاى كه به آن مصيبتها دچار گشته انواع نعمتها و ثوابها را عنايت مىكند ، چون در دنيا به آن ناراحتىها مبتلا شده است . و اين مبادلهء خوب و برنامهء نيكى است و هيچ خلاف عدل و احسان هم در آن نيست بلكه خود نوعى احسان به انسان مىباشد .
و بر اين معنى دلالت مىكند فرمودهء امام صادق عليه السّلام در جواب مفضّل بن عمر - كه از خواصّ اصحاب گرامى آن حضرت است - كه پس از بيان خوبىها و منافع حواسّ انسان و زيانهاى
هامش
( 1 ) . سوره كهف ، آيه 82 .
( 2 ) . سوره انعام ، آيه 164 ؛ سوره فاطر ، آيه 18 .