او دارد - اين راه حلّى است كه به خاطر حقير رسيده .
و امّا سيد جليل سيد نعمت اللّه جزائرى رحمه اللّه در كتاب الانوار النعمانيه چنين گفته : در اين اخبار بسيار فكر مىكردم و وجه جمع بين آنها را مىخواستم بدانم تا اينكه خداوند توفيقم داد و بر حديثى دست يافتم كه بين اين اخبار را جمع مىكند ، و حاصل آن حديث اينكه : هنگامى كه حضرت مهدى عليه السّلام قيام مىكند خداوند متعال عدّهاى از كسانى را كه كافر محض مردهاند ، زنده مىكند - چنانكه بيان اين مطلب خواهد آمد - و آن حضرت از اين افراد ، ديگر توبه را نمىپذيرد كه قبلا مرده و عذاب الهى را به عيان ديدهاند و از روى ناچارى مىخواهند ايمان بياورند ، زيرا كه توبهء آنها در آن حال مانند توبهء فرعون است كه چون به غرق شدن افتاد ، گفت : توبه كردم . و خداوند در جوابش فرمود :
آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ ؛
« 1 » حالا ايمان مىآورى و حال آنكه پيش از اين به معصيت گذراندى ، و توبهاش را قبول نكرد ، و يا مثل كسى است كه روح به گلويش رسيده و جايگاهش را در آتش ديده كه اگر توبه كند توبهاش پذيرفته نيست ؛ امّا كسانى كه در زمان ظهور زنده باشند و پيش از آن نمردهاند ، يا بايد ايمان داشته باشند يا كشته شوند . « 2 »
مىگويم : اين مطلب بهخودىخود صحيح است ، ولى اخبار آينده اين جمع را نمىپذيرد ، زيرا كه ظاهر آنها بيان وضع زندگان است - كه بر تأملكننده پوشيده نيست - ظاهرا مرحوم سيد رحمه اللّه وقتى بر اين حديث دست يافت آن را به سليقهء خود ، وجه جمع بين آن اخبار قرار داد . بههرحال وجه وجيه در اين مبحث همان اوّل يا دوم است كه ذكر كرديم .
5 - از اينكه آن حضرت در حديث دجّال فرمود ! ( چشم راستش مسح شده . . . ) وجه ناميده شدنش به ( مسيح ) معلوم مىشود ؛ درهمهاى اطلسى كه مسكوك نيست ، از همين جهت مسيح نام داشته و زمين مسطّح را ( مسحاء ) گويند .
و از سخن صاحب قاموس وجه ديگرى استفاده مىشود و آن اينكه : به خاطر شوم بودن ، دجال را مسيح نامند . وى در معنى تمسيح چنين گفته است : اينكه خداوند چيزى را مبارك يا ملعون بيافريند ، از اضداد است . و مسيح عيسى را به خاطر بركتش بدين اسم ناميدهاند ، و در اشتقاق اين كلمه پنجاه قول را - در شرحى كه بر مشارق الانوار نگاشتهام - يادآور شدهام .
6 - صاحب قاموس در واژهء « دجل » چنين گفته است : دجيل بر وزن زبير ؛ ثمامه قطران ، و دجل
هامش
( 1 ) . سوره يونس ، آيه 91 .
( 2 ) . الانوار النعمانية : 2 / 72 .