دوم : اينكه عقل هركدام از آنها جمع مىشود ، يعنى قواى نفسانى و نيروهاى حيوانى تسليم عقل گردند و با آن همراهى كنند ، كه ديگر به خاطر پراكندگى قواى نفسانى ، عقل پراكنده نمىشود ، بعضى اينطور گفتهاند . ولى وجه اوّل صحيحتر به نظر مىرسد و ضمير ( بها ) به ( يد ) برمىگردد ، و ضمير ( به ) به ( وضع ) مربوط است ، يا به قائم عليه السّلام برمىگردد و احلام جمع حلم به معنى عقل است . « 1 »
مىگويم : پرواضح است كه ضمير در ( يده ) به قائم عليه السّلام برمىگردد و دليل بر اين معنى فرمايش امام صادق عليه السّلام است در حديث ديگرى در كافى آمده كه فرمود : اين امر به كسى مىرسد كه دهان برايش مىچرخانند ، پس هرگاه مشيّت و خواست الهى در او تحقّق يابد خروج مىكند ، و مردم مىگويند : اين چيست كه واقع شده ؟ پس خداوند دستى از او بر سر رعيّتش قرار مىدهد .
حرف « ح »
1 - حمايت آن حضرت عليه السّلام از اسلام
حمايت آن بزرگوار از حريم اسلام از مطالبى كه راجع به جهاد و جنگ آن حضرت بيان كردهايم ، دانسته مىشود و در بحار از شيخ نعمانى به سند خود از حضرت ابو جعفر باقر عليه السّلام روايت است فرمود : گويا مىبينم دين شما پيوسته رو به ضعف و از بين رفتن خواهد نهاد و در خون خود دستوپا خواهد زد و كسى آن را به شما بازنمىگرداند مگر مردى از ما اهل البيت . « 2 »
تمام اين حديث در سخاى آن حضرت و كشف علوم خواهد آمد ، ان شاء اللّه .
2 - حرب ( جنگ ) آن حضرت عليه السّلام با مخالفين
فرق ميان جنگ و جهاد اين است كه جهاد نسبت به كافران است ، ولى جنگ اعمّ است از آنها و كسانى كه كلمهء اسلام بر زبان دارند - چنانكه آيهء مربوط به محارب :
إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ ؛
« 3 » همانا سزاى كسانى كه با خداوند جنگ مىكنند . . . و غير آن بر اين معنى دلالت دارد .
بههرحال شاهد بر اين مقال ، روايتى است كه در بحار از نعمانى منقول است كه به سند خود از فضيل آورده كه گفت : از حضرت ابو عبد اللّه امام صادق عليه السّلام شنيدم فرمود : به درستى كه وقتى
هامش
( 1 ) . مرآة العقول : 1 / 80 .
( 2 ) . بحار الانوار : 52 / 352 ؛ و غيبت نعمانى : 125 .
( 3 ) . سوره مائده ، آيه 33 .