بر آنچه گفته شد مسائلى متفرع مىگردد كه از آن جمله است :
1 . هر مفهوم ، در استقلال و عدم استقلال ، تابع وجودى است كه از آن انتزاع شده است ، و گرنه مفهوم به تنهايى ، جز ابهام ، چيزى با خود ندارد .
بر اين اساس ، همهء جوهرها و عرضها با حدود خاص خود ، تنها در قياس با خود و يا در قياس بعضى با بعض ديگر ، ماهيات جوهرى و عرضى بهشمار مىروند ، ليكن در قياس با مبدأ اول و واجب متعال ، جز روابط وجودى ، چيزى نيستند ؛ و اگر فى نفسه مورد نظر قرار گيرند با قطع نظر از وجود آنها ، نه رابط خواهد بود و نه مستقل . « 1 »
2 . وجودهاى رابط ، برخى تنها بر يك طرف قائماند مانند وجود معلول نسبت به علت خود و برخى قائم بر دو طرف هستند مانند همهء نسبتها و اضافهها . « 2 »
هامش
( 1 ) . منظور اين است كه هر مفهوم كه در ذهن انسان حاصل مىشود اگر منتزع از وجود مستقلّى باشد آن مفهوم نيز استقلال خواهد داشت و مفهوم مستقل منتزع از وجود مستقلّ ، همان ماهيت است .
بنابراين مفهوم منتزع از وجود رابط مفهوم مستقلّى نتواند بود ، زيرا تنوّع از وجودى است كه قائم به نفس نيست و وجودش متعلّق به ديگرى است و از اين جهت است كه وجود رابط ماهيت ندارد .
گذشته از اين ، ماهيات نيز اعم از جوهرى و عرضى ، هرگاه به تنهايى و با قطع نظر از وجود مورد نظر قرار گيرند ، جز ابهام چيزى با خود ندارند و در قياس با مبدأ وجود است كه مىتوان آنها را روابط و نسب وجودى به حساب آورد . ماهيات اگر با صرفنظر از وجود در نظر گرفته شوند ، همان وجود رابطى را نيز نخواهند داشت و هر مفهوم با قطع نظر از وجودى كه بدان وابسته است ، نه رابط تواند بود و نه مستقلّ ، چه اينها عناوين وجود است .
پس از اين در مبحث ماهيات ، به تفصيل گفته خواهد شد كه ماهيت در حدّ ذات نه موجود است و نه معدوم ، بلكه با هر دو نسبت مساوى دارد و اين صفت است كه در اصطلاح اهل حكمت به « امكان خاصّ » معروف است
( 2 ) . هرگاه وجود معلول در قياس با علت وجودى آن ، وجود رابط باشد ، همهء موجودات از آن جهت كه معلول هستند نسبت به ذات واجب متعال كه علةالعلل و مبدأ فيّاض وجود است ، روابط و نسب و اضافات خواهند بود . البته اينگونه وجود رابط تنها قائم بر يك طرف يعنى علت خود است و طرف ديگرى در كار نيست ؛ و فرق آن با نسبت بين موضوع و محمول از حيث وجود در همين است كه نسبت بين علت و معلول قائم بر يك طرف است ( يعنى علت ) و در موضوع و محمول قائم بر دو طرف است