پس نفس انسان به تنهايى جزئى از اجزاء علت تامّه است و نسبت فعل به او در حدّ امكان است نه وجوب ، و سخن ما در مورد ايجاب علت تامّه است نه هر علت . « 1 »
گذشته از اين ، هرگاه نسبت فاعل مختار به فعل و عدم آن مساوى باشد خود به خود رابطهء عليت نفى شده است و لازمهء آن اين خواهد بود كه هر چيزى علت هر چيز باشد و يا هر چيز معلول هر چيز ديگر بدون وجود يك رابطهء اصيل و سنخيت بين علت و معلول .
در اينجا ممكن است گفته شود به فرض ، كه انسان فاعل مختار ، علت تامّهء فعل خود نباشد ، ذات واجب عز اسمه كه هم فاعل مختار است و هم علت تامّه همهء چيزهاى ديگر ، و بنابراين وجود كل عالم با وجود او واجب مىگردد ، پس حدوث زمانى جهان بىمعنى است . « 2 »
به همين سبب ، گروهى بر آن شدند كه فعل فاعل مختار ، نيازى به مرجّح ندارد ، و
هامش
( 1 ) . در مسئلهء اختيار كه يكى از مسائل فلسفه بوده و هست و كمترين مكتب فلسفى را مىتوان يافت كه متعرض بحث اختيار نشده باشد ، توجه به اين مطلب كه صِرف اختيار ، دليل آن نيست كه انسان علت تامّهء فعل خود باشد بلكه او فقط يك جزء از دهها و صدها جزئى است كه براى تحقق علت تامهء يك فعل ضرورت دارد و هنگامى كه گفته مىشود به محض تحقق علت تامه ، وقوع فعل يا وجود معلول حتمى است و ميان علت تامّه و معلول آن فاصلهء زمانى وجود ندارد ، اين دعوى كه انسان علت افعال خويش است و با اين حال تمام افعال او با او موجود نيست بلكه هر كارى را بخواهد امروز مىكند و برخى را فردا و برخى را اصلًا انجام نمىدهد و بر اين اساس وجود معلول با وجود علت ضرورى نخواهد بود ، چنانكه گفته شد ادعائى بيش نيست . چون بحث بر سر وجوب وجود معلول با وجود علت تامّهء آن است نه هر علتى . و از آنجا كه انسان علت تامّهء فعل خود نيست ، با وجود او « فعل » واجب نمىشود و چنانكه در متن ذكر شد ، عوامل و شرايط و امور بسيار ديگرى علاوه بر انسان بايد با هم جمع گردد تا فعلى وجود يابد و انسان علت ناقصه است و اگر از صد عامل يكى كم باشد ، باز هم علت ، ناقصه است و وجود معلول واجب نخواهد بود
( 2 ) . منظور اين است كه اگر به محض وجود علت تامّه وجود معلول واجب باشد ، چون وجود حقتعالى بهعنوان علت تامّهء همهء عالم ، قديم است و حادث نيست ، پس بايد كلّ هستى ماسوى اللَّه نيز قديم باشد نه حادث در زمان . بر اين اساس يكى از دو ادعا نقض مىشود ، بدين معنى كه يا جهان حادث نيست و يا وجود معلول با وجود علت تامّهاش واجب نيست . پاسخ درست را در سطور بعد از قول مؤلّف رحمه الله مىخوانيد