نفس بر آن چيره مىشود و خواستههاى خود را طورى توجيه مىكند كه بر عقل تحميل مىكند ، اگرچه در واقع آنها با دعوت عقل سازگار نباشد .
آنچه نقش اساسى را در افعال ما بازى مىكند « عاطفه » است كه نقش عقل و دين در مرحلهى بعدى است و تحت تأثير عواطف و احساسات مىباشد .
از اينجاست كه امام عليه السّلام نفس را « چموش » تعبير فرموده است .
زيرا نقش عقل در چهارچوب سخنرانيها و مقالات و نصيحتها محدود مىشود و در مقام عمل تأثير چندانى ندارد ، ولى عواطف و احساسات در اعمال ما نقش اصلى را بازى مىكند .
بسيارى از مردم كه تحت تأثير احساسات خود كارهاى فراوانى را انجام مىدهند در عالم خيال تصوّر مىكنند كه رفتار و كردار آنها از عقل و آئين سرچشمه مىگيرد ، و اميال و هوسهاى نفسانى خود را به صورت قوانين مذهبى و منطق عقل توجيه مىكنند و رنگ عقل و دين به آن مىدهند ، اين بينوايان همواره قربانى نادانيهاى خود مىشوند .
امام صادق عليه السّلام در حديث ديگرى تصريح نموده است كه هر كسى كه راه شايسته را برنمىگزيند عاقل نيست .
يكى از اصحاب از امام صادق عليه السّلام پرسيد : معيار عقل چيست ؟
فرمود :
« ما عبد به الرّحمن ، و اكتسب به الجنان »
معيارهاى اخلاقى در فقه امام جعفر صادق ( ع ) ( قيم أخلاقية في فقه الإمام جعفر الصادق ع ) ( فارسى ) — صفحة 144
مساهمون: محمد جواد مغنية
ص١٤٤