و درست در روزگارى كه جنگهاى ايران و روم صفحات تاريخ را پر مىكرد مانويت « 1 » كه در نظر زرتشتيان كفر و زندقه بود ، بنياد آيين ترسايان را به لرزه در آورده بود . با اينهمه در قرن ششم ميلادى اسلام آخرين ضربت را بر پيكر دين زرتشتى فرود آورد . از آن دم ايرانيان عمدا اسلام آوردند و از دين مزديسنى دست برداشتند . تنها عدهاى انگشتشمار به آيين قديم وفادار ماندند . سرنوشت آنان چنين بود كه در مرز و بوم نياكان خود متحمل رنجها و آزارهاى فراوان شوند . دستهء ديگرى از زرتشتيان كه مانند گروه نخست اهل لجاج بودند دست از مذهب خود برنداشتند و بهتر آن ديدند كه جلاى وطن كنند و به هندوستان روند . از اينرو به بمبئى و حوالى آن پناه بردند . اين جماعت نياكان پارسيان امروزند . چون آنان در ميان هندوان محيط مساعدى براى زيستن يافتهاند روزگارشان بهتر از همكيشان ايرانى شده است ، و مانند زرتشتيان ايران پيروان حقيقى آيين باستانى زرتشتاند .
همين دو گروه توانستهاند بقاياى متنهاى قديم مقدس زرتشتى - اوستا و كتابهاى پهلوى - را تا امروز براى ما حفظ كنند . اوستاى كنونى تنها مشتمل بر جزئى از كتاب مقدس باستانى زرتشتيان است . بنا بر سنت ، اوستا داراى بيست و يك نسك ( كتاب ) يا يك ميليون آيه بوده كه همه را زرتشت تصنيف كرده است و به فرمان گشتاسپشاه ، حامى دين زرتشتى ، آنها را به آب زر نوشته بودهاند . نابود شدن دو نسخهء اصيل نمونه را كه يكى در تخت جمشيد بوده است و ديگرى در سمرقند به اسكندر كبير نسبت مىدهند 6 .
از متون اصلى اوستا فقط قسمتهاى ناقصى باقى مانده است كه از نظر حجم يك دهم كتاب مقدس ( توراة و انجيل ) است و مانند اين كتاب آن را مىتوان با توجه به مطالبش به تقسيمات جزئى منقسم كرد . مهمترين بخش اوستا « يسنا » است كه معنى لغوى آن « نيايش » است . « گاتها » يا سرودهاى زرتشت كه مقدسترين قسمت اوستاست جزء يسناست ؛ مجموعهاى از يك سلسله اوراد و اذكار غير مهم به نام « ويسپرد « 2 » » نيز ملحقات يسنا را تشكيل مىدهد . ويسپرد ، به معنى « همهء ردان و پيشوايان » مىباشد ، ويسنا و ويسپرد ، هر دو در مراسم مذهبى به كار مىروند و به مثابهء دستور العمل
هامش
( 1 ) .Manichaeism. دين مانوى نوعى گنوستيسيسم است يعنى نجات و رستگارى انسان را در معرفت عالم روحانى و در سعى به وصول آن عالم از راه دورى و نجات از عالم ماده مىداند . اساس دين مانى بر جدايى مطلق عالم نور و ظلمت يا خير و شر و يا روح و ماده است .
بهرام ، پادشاه ساسانى ، نسبت به پيروان مانويت علاقهمند شد . بعدها پادشاهان سلسلهء ساسانى ، به تحريك روحانيان زردشتى كه وضع خود را در خطر مىديدند ، گاه و بيگاه حكم به تعقيب و آزار مانويان مىدادند . م
( 2 ) .Visperad