پيربازار « 1 » جاى كثيفى است كه در آن غير ممكن است انسان با كرجىبانان بيشرمى ، كه گويى جامع همهء رذايل و نادرستيها و نيرنگبازيهايى هستند كه خاص قايقرانان و كرجىبانان بنادر كماهميت است ، دست به گريبان نشود . بعد از دعوا و مرافعه ، معامله كه در حكم قرارداد صلح است ، انجام مىگيرد ، و در اين معامله فرد خارجى ، دست كم به تخمين خودش ، پاك مغبون مىشود . بارى ، عاقبت باروبنهء ما را پس از دادن مقدارى بخشش و انعام اضافى ، براى آنكه آنها را با دقت جابهجا كنند ، در جايى در كرجى گذاشتند ، و ما چند ساعت از دل مردابها و رودها ، پاروزنان ، گذشتيم تا آنكه به بندر انزلى رسيديم . در اينجا دو شب منتظر ماندم تا كشتى بخارى كنستانتين « 2 » ، متعلق به خط كشتيرانى قفقاز - مركور « 3 » حركت كرد ، و در اين مدت از مصاحبت آقاى ح . ر . پريس « 4 » كنسول بريتانيا در اصفهان ، برخوردار بودم كه بعد از اقامتى طولانى در ايران در راه بازگشت به انگلستان بود .
براى رسيدن به كشتى كه چندين كيلومتر دور از ساحل لنگر انداخته بود ، مىبايست سوار قايق عظيمى بشويم كه مانند قايقى بود كه من با آن از رود ارس يا استوكس در جلفا گذشته ، و به ايران وارد شده بودم ؛ ولى اين قايق به هيچ وجه قابليت سفر دريا را نداشت ، و سفر با آن ، به علت مسافتى كه مىبايست طى كنيم و خطر خيزابها و امواج خزر كه در آن هنگام تلاطمى شديد داشت ، خطرناك و نامطمئن بود . از اين فكر نمىتوانستم جلوگيرى كنم كه مبادا بازى سرنوشت پس از صعود از كوه بهستان و كشيدن آن همه زحمت در سفرى كه اينك داشت به پايانش نزديك مىشد ، مرا در ميان لاشهء اين كرجى بدشكل و بدقواره مدفون سازد .
ولى خوشبختانه به خير گذشت . در عرشهء كنستانتين وسايل و تجهيزات سفر و استراحت خوب بود ، مصاحبانى عالى وجود داشتند ، زيرا وزير مختار اتريش و زنش از جملهء مسافران بودند ، و از تهران به اروپا مىرفتند . سفر دريا به شادى و ميمنت آغاز شد .
اما در اين ميان ايران آهسته آهسته از نظر دور و ناپديد مىشد . فرداى آن روز به آستارا رسيديم ، و در آنجا من از صفر مهربان و وفادار خداحافظى كردم . او در اين مدت صميمانه به من خدمت كرده بود ، و اگر ممكن بود او را با نهايت خوشوقتى با خود به سفر آسياى ميانه مىبردم . شك ندارم كه توديع كردن او نيز از من دشوار بود . همچنانكه قايق چهارپارويى او از كنار كشتى دور مىشد و به سوى
هامش
( 1 ) . ده ، بخش حومهء شهرستان رشت ، 7 كيلومترى شمال رشت ، كنار رود پيربازار ، قبل از رونق يافتن بندر پهلوى ، پيش بندر رشت بود ، و به وسيلهء راهآهن با آن ارتباط داشت . م
( 2 ) .Constantin( 3 ) .Kavkas - Merkur Line( 4 ) .J . R . Preece