زودتر از ما به راه افتاده بودند ، به پشت سر نهاديم . تمام آن روز وضع براى پيشروى سريع مساعد بود . اتفاقا آن روز روز تولد شكسپير « 1 » بود ، و اين روز حتى در ايران براى من خاطرهانگيز و گرامى بود . موسم بهار بتمامى فرا رسيده بود ، و از اينرو براى من فرصت خوبى بود كه پيشرفت برزگران را كه مشغول شخم زدن مزارع بودند ، تماشا كنم ، و راه و رسم كار آنان را با روشهاى كشاورزى روزگار زرتشت « 2 » ،
هامش
( 1 ) . تولد شكسپير ، بزرگترين شاعر و دراماتيست انگليسى ، در 26 آوريل ( ششم ارديبهشت ماه ) سال 1564 بوده است . م
( 2 ) . براى توضيح عين فقرات 23 - 33 از فرگرد سوم ونديداد نقل مىشود :
( 23 ) اى مقدس دادار گيتى جسمانى چه كس چهارم اين زمين را پيش از همه با خوشحالى خوشحال كند ؟ پس اهورامزدا گفت اى سپيتمان زردشت هر آينه كسى كه بيشترين غله و علف و درختان ميوهدار بكارد ؛ به زمين خشك آب آورد ؛ و زمين باتلاق را خشك سازد .
( 24 ) جهت اينكه زمينى كه مىشود به دست كشتكار كشت شود و مدتى بىكشت افتاده باشد ( چنين زمين ) خوشحال نيست - مانند زن خوشاندام قشنگى كه زن مرد خوبى باشد مدتى بىزاييدن پسر بماند .
( 25 ) اى سپيتمان زردشت كسى كه اين زمين را از اطراف به كار اندازد - از طرف چپ به راست و از طرف راست به چپ - زمين به او فايده رساند مانند اينكه دوستى با دوست ( زوجه ) معشوقهء خود بر بستر خوابيده باشد ( زوجه ) به او پسر يا فايدهء ديگر رساند .
( 26 ) اى سپيتمان زردشت كسى كه اين زمين را از هر طرفش به كار اندازد - از طرف چپ به راست و از طرف راست به چپ - پس اين زمين مىگويد « اى مردى كه مرا از هر طرف به كار انداختى - از طرف چپ به راست و از طرف راست به چپ - ( 27 ) هر آينه به طرف آباديها مىآيم ؛ هر آينه اينجا حامله مىآيم ؛ تمام خوراكها را مىآورم ؛ و غلهء زياد مىآورم . »
( 28 ) اى سپيتمان زردشت كسى كه اين زمين را از هر طرفش به كار نيندازد - از طرف چپ به راست و از طرف راست به چپ - پس اين زمين مىگويد « اى مردى كه مرا از هر طرفم به كار نينداختى - از طرف چپ به راست و از طرف راست به چپ -
( 29 ) هر آينه بر در ديگران ( براى گدايى ) مىايستى و براى خوراك خوب سؤال مىكنى . ( اما ايشان ) هر آينه تو را از سر خودشان به دادن خوراك پسمانده دفع مىكنند . »
( 30 ) اى دادار آيا ترقى دين مزدايسنى ( خداپرستى ) چه طور مىشود ؟ پس اهورامزدا گفت اى سپيتمان زردشت وقتى كه زراعت غله بسيار شود -
( 31 ) هركس غله بكارد پارسايى مىكارد ؛ او دين مزدايسنى را زياد مىكند او اين دين مزدايسنى را با صد آبرو و هزار نگهبانى و ده هزار پرستش چاق كند ( يعنى ترقى دهد ) -
( 32 ) چون كاشته شود هر آينه دوها به نفس زدن مىافتند . چون دانه سبز شود -