شمشير آبدار متعذّر ، فرضيّت طاعت ملوك را ، كه فوايد دين و دنيا بدان باز بسته است ، هم شناخته شود ؛ و روشن گردد كه هر كه دين او پاكتر و عقيدت او صافيتر در بزرگ داشت جانب ملوك و تعظيم فرمانهاى پادشاهان مبالغت زيادت واجب شمرد ، و هوا و طاعت و اخلاص و مناصحت ايشان را از اركان دين پندارد ، و ظاهر و باطن در خدمت ايشان برابر دارد ؛ و بي تردّد [ 1 ] ببايد دانست كه اگر كسي إمام أعظم [ 2 ] را خلافي انديشد و اندك و بسيار خيانتي روا دارد كه خلل آن به اطراف ولايت و نواحي مملكت او بازگردد در دنيا مذموم باشد و بآخرت مأخوذ ؛ چه مضرّت آن هم به أحكام شريعت پيوندد و هم خواصّ و عوامّ أمّت در رنج و مشقّت افتند .
اين قدر از فضايل ملك كه تالي دين است تقرير افتاد ، اكنون شمّتي از محاسن عدل كه پادشاهان را ثمينتر حليتي و نفيستر موهبتي است ياد كرده شود ، و در آن هم جانب ايجاز و اختصار را برعايت رسانيده آيد بعون اللَّه و تيسيره . قال تعالى : * ( يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ ) * [ 3 ] . داود را ، صلَّى اللَّه عليه ، با منقبت [ 4 ] نبوّت بدين ارشاد و هدايت مخصوص گردانيد ، نه بهر آنكه در سيرت انبيا جز نكوكاري صورت بندد [ 5 ] ، أمّا طراوت خلافت بجمال انصاف و معدلت متعلَّق است . و در قصص خوانده آمده است كه يكي از منكران نبوّت صاحب شريعت اين آيت بشنود كه : * ( إِنَّ الله يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ ، يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ) * [ 6 ] ، متحيّر گشت و گفت : تمامي آنچه در دنيا براى آباداني عالم به كار شود و أوساط مردمان را در سياست ذات و خانه و تبع خويش بدان احتياج افتد ،
شرح
[ 1 ] . تردّد در اينجا از آن شكّ و ترديد اراده شده است .
[ 2 ] . إمام أعظم پيشواى بزرگ ديني و سياسي مانند خليفه يا سلطان .
[ 3 ] . يا داود . . . اى داود ، ترا در زمين خليفه و جانشين كرديم ، پس در ميان مردمان بحقّ و بدرستي حكم كن ( سورهء صاد ( 38 ) آيهء 26 ) .
[ 4 ] . منقبت هنر مردم و آنچه مايهء ستودگي باشد .
[ 5 ] . صورت بستن اينجا يعني قابل تصوّر بودن . 4 / 8 ح و 8 / 2 ح نيز ديده شود .
[ 6 ] . إنّ اللَّه . . . بدرستي كه خدا امر مىكند به داد و نيكي كردن ( بعموم ) و بخشش كردن به خويشان ، و نهى مىكند از زشتكاري و ستمكاري ، شما را پند ميدهد شايد كه شما پند گيريد ( سورهء نحل ( 16 ) آيهء 90 ) .