معني از قرآن عظيم است : * ( لأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ الله ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ ) * [ 1 ] زيرا كه نادان جز بعاجل عذاب از معاصي باز نباشد ، و كمال عظمت و كبرياى باري ، جلّ جلاله ، نشناسد
نزد آن كش خرد نه همخوابه ست
شير بيشه چو شير گرمابه ست
و آن كس كه در سايهء رايت علما آرام گيرد تا بآفتاب كشف نزديك افتد بمجرّد معرفت آن شكوه و مهابت [ 2 ] در ضمير او پيدا آيد كه أوهام نهايت آن را در نتواند يافت و خواطر به كنه آن نتواند رسيد . قوله تعالى : * ( إِنَّما يَخْشَى الله مِنْ عِبادِه الْعُلَماءُ ) * [ 3 ] .
به حكم اين مقدّمات روشن ميگردد كه دين بي ملك ضايع است و ملك بي دين باطل ، و خداى ميگويد ، تقدّست أسماؤه و عمّت نعماؤه : * ( لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيه بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ ) * [ 4 ] . نظم اين آيت پيش از استنباط و رويّت چون متباعدي مينمايد ، كه كتاب و ترازو و آهن به يكديگر تناسب بيشتر ندارند ، أمّا پس از تأمّل غبار شبهت و حجاب ريبت [ 5 ] برخيزد و معلوم گردد كه اين الفاظ به يكديگر هر چه متناسب تر است و هر كلمتي را اعجازي هر چه ظاهرتر ، چه بيان شرايع بكتاب تواند بود و ، تقديم أبواب عدل و انصاف بترازو و حساب و ، تنفيذ [ 6 ] اين معانى بشمشير . و چون مقرّر گشت كه مصالح دين بي شكوه [ 7 ] پادشاهان اسلام نامرعي است ، و نشاندن آتش فتنه بي مهابت [ 8 ]
شرح
[ 1 ] . لأنتم . . . هراينه ترس و بيم شما در دلهاى ايشان سختتر است از بيم و ترس خدا ، اين بدان سبب است كه ايشان قومي هستند كه در نمييابند ( سورهء حشر ( 59 ) آيهء 13 ) .
[ 2 ] . شكوه و مهابت را بايد بمعني رعب و بيمي گرفت كه در درون انسان جاى گزين مىشود .
[ 3 ] . إنّما . . . بدرستي كه ميترسند و ميشكوهند از خدا دانشمندان از بندگان او ( سورهء فاطر ( 35 ) آيهء 28 ) .
[ 4 ] . لقد أرسلنا . . . بدرستي كه فرستاديم رسولان خويش را با حجّتهاى هويدا ، و با ايشان فرو فرستاديم كتاب را و ترازو را تا مردمان قيام كنند به انصاف و راستي ، و آهن را فرو فرستاديم كه در آن زور و دليري سختست و در آن منافعست مردمان را ( سورهء حديد ( 57 ) آيهء 25 ) .
[ 5 ] . ريبت آنچه انسان را در پندار و گمان افگند .
[ 6 ] . تنفيذ روان و مجرى گردانيدن ؛ نيز 4 / 7 ح ديده شود .
[ 7 ] . شكوه اينجا بمعني ترس و بيمي كه از كسي ناشي شود .
[ 8 ] . مهابت اينجا بمعني ترسي كه از خارج بر انسان وارد آوردند .