( و من لم يبالك فهو عدوّك ) ابن ابى الحديد مىگويد كه خطاب اين بند تنها به زمامداران است ؛ زيرا بىمبالاتى به ساير مردم الزاما به معناى دشمنى نيست و تنها بىتوجهى به زمامداران است كه مفهوم دشمنى را دارد . « 1 »
( قد يكون اليأس إدراكا إذا كان الطّمع هلاكا ) منظور از « ادراك » رسيدن به هدف و مقصود است و « هلاك » نيز به معناى محروميت و ناكامى آمده است .
اين بند مىگويد كه گاه انسان از روى نادانى در پى هدف شرّى مىافتد و آن را براى خود خير مىپندارد . آنگاه حقيقت به هنگام رسيدن به آن هدف روشن مىشود . ( ليس كلّ عورة تظهر ) هركس در خود عيبهايى دارد كه گفتن آنها ضرورتى ندارد . ( و لا كلّ فرصة تصاب ) هرانسانى بايد بخشى از وقت خود را براى شنيدن حكمت يا خواندن مطالب سودمند و يا انديشه در آخرت و سرنوشت و ذكر خداوند در نظر گيرد . وقت كالاى گرانبهاست كه هركس آن را از دست دهد در عمل با مردگان تفاوتى ندارد . ( و ربّما أخطأ البصير قصده و أصاب الأعمى رشده ) حوادث و رخدادهاى روزگار گاه غير قابل پيشبينى هستند و ممكن است همه برنامهها را دگرگون كنند .
زمامدار و دگرگونى روزگار ( 27 - 28 )
« أخّر الشّرّ فإنّك إذا شئت تعجّلته و قطيعة الجاهل تعدل صلة العاقل من أمن الزّمان خانه و من أعظمه أهانه ليس كلّ من رمى أصاب إذا تغيّر السّلطان تغيّر الزّمان سل عن الرّفيق قبل الطّريق و عن
هامش
( 1 ) . شرح نهج البلاغه ، 16 / 119 .