تكرار كن زيرا نفهميدم آن حضرت فرمود : اى اسحاق ميدانى علت و منشأ و جهت اين اختلاف فهم مردم را عرضكردم نميدانم يا ابن رسول الله صلى الله عليه و آله و سلَّم ( سرّ آن را بيان فرمائيد ) .
فرمود : آنكه با او تكلم مينمائى و هنوز كلام تو تمام نشده ، كلام و مطلبت را مىفهمد و درك مىكند ، او آن كسى است كه عقلش با نطفه ( كه از آن خلق شده ) عجين و سرشته شده و مخلوط گرديده ، و آن كسى كه تو با او سخن ميگوئى و بعد از اتمام سخن تو مطلبت را درك مىكند و مىفهمد ، او آن كسى است كه تركيب شده و عطا گرديده است عقل به او هنگامى كه در شكم مادر بوده ( يعنى پس از انعقاد نطفه در رحم عقل به او عنايت شده ) .
و آن كسى كه بعد از تمام شدن كلام تو بگويد مطلب را تكرار كن كه نفهميدم چه گفتى ، او آن كسى است كه بعد از بزرگ شدن ( و در اوايل تميز و رشد و بلوغ ) به او اعطاء عقل شده « 1 » .
2 - حديث كرد ما را . . . از حضرت صادق عليه السّلام كه ميفرمود توانائى و
هامش
« 1 » در ( 1 - 26 ) كافى اين روايت را بسند ديگر نقل نموده ، و عقل نوريست روحانى و مجرد از مادّه هم بحسب ذات و هم بحسب فعل ، و مراد از تجرد بحسب ذات آنست كه قابل اشاره نباشد و نشود گفت اينجا است يا آنجا ، و مراد از تجرد بحسب فعل آنست كه در صدور فعل محتاج بآلت و اعضاء و جوارح نباشد .
و گاهى از عقل تعبير و اطلاق مىشود بعلم و گاه بارواح أئمه عليهم السّلام و گاه برحمت خداوند و گاه بر آنچه كه بر قلب بندگان خاص إلقاء ميگردد از صفا و جلائى كه بسبب آن درك ميكنند حقيقت حكمتها و نكات دقيقه و باريك امور را ، و در اين روايت بر همهء اينها اطلاق مىشود .
و تكليف بانجام فرائض در دين مقدس اسلام دائر مدار عقلست بدين سبب خداوند از ديوانگان و اطفال و سفيهان عملى نخواسته ، و گذشت بحثى در موضوع عقل در صفحه - 20 - و - 214 - كه مراجعه به آن بسيار مناسب است .