چون اسنادى كه مربوط به امور داخلى باشد ، تقريبا هيچ در دسترش ما نيست ، لذا نمىتوان گفت ، كه اين دستور ايلخان تا چه اندازه مراعات مىگرديده است .
دستورات غازان از بسيارى جهات سازمان مغربزمين را به خاطر ما مىآورد :
نيازمندىهاى مشابه ، روشهاى مشابه را ايجاب كرده است . از آن گذشته سازمان دبيرخانهء غازانى بىشك متكى بر سرمشقهاى كهن شرقى است ، كه آن سرمشقها نيز به نوبهء خود از دبيرخانهء امپراطور روم شرقى الهام گرفته است . ناگفته نماند ، كه سازمان دبيرخانهء روم براى تدوين اسناد در كشورهاى غربى نيز سرمشق بوده است ، اگرچه در هريك از اين كشورها باتوجه به وضع خاص آنها انشاء اسناد به شكل معينى درآمده است .
به فرمان غازان با استفاده از قانون الامور سواد سند تدوين مىيافت و به سمع فرمانروا مىرسيد . اين دستور بسيار جالب است ، كه تنها وقتى پيشنويس اسناد را بايد براى ايلخان خواند ، كه وى مست نباشد « 1 » . پس از رعايت اضافات و تغييراتى كه فرمانروا ضرورى مىدانست ، سند پاكنويسشده ( بياض ) به ايلخان ارائه مىگرديد .
سپس سند دوباره به دبيرخانه بازمىگشت ، و تاريخ تأييد فرمانروا و نيز نام دريافتكننده يادداشت مىشد . يكى از چهار تن صاحبمنصبان عالىرتبهء دبيرخانه ( كه ملقب به « آلچى » بودند ) مىبايست مهر سياه خود را ( قراتمغا ) بر روى آن بزند ، و به اين ترتيب پس از آن تاريخ امكان رسيدگى به نحوهء صدور آن سند موجود بود . پيش از اين تاريخ صاحبمنصبان دبيرخانه حتى با عالىترين نشان دولت ، كه التمغا باشد اسناد را مهر مىكردند ، اما به كرّات از اين نشان سوء استفاده شده بود ( در مورد نشانها به صفحات بعد مراجعه شود ) . در پشت سند به زبان مغولى و يا تركى صحت آن از طرف دبيرخانه تأييد مىشد « 2 » .
هامش
( 1 ) - ر ك : دستورهاى اكيد چنگيز خان در مورد منع مستى : رشيد الدين / برزينd186 ص ب .
( 2 ) - عمرى / قسطنطنيه 70 ر .