ببخشى از پرسشها پاسخ مىگويد . با توجه به مسكوكات مىتوان گذشته از القاب ايلخان رابطهء اورا با قاآن ( كه نام او بر روى سكه ذكر شده و يا حذف گرديده است ) ، تداول زبانهاى گوناگون را در دستگاه دولت ، نقصان عيار مسكوكات « 1 » و در نتيجه بحرانهاى اقتصادى و سرانجام رابطهء دولت را با اديان مختلف تعيين كرد . « 2 »
رويهمرفته تفحص دربارهء وضع ايران در دوران سلطنت مغولان بايد از طرقى كه با شيوههاى متداول در مغرب زمين متفاوت است ، صورت گيرد . عملا تنها منبع تواريخى است ، كه از وقايع زمان گزارش مىدهد . اين تواريخ چون اسناد تاريخى بىطرفانه و بر پايهء واقعيت تدوين نيافته ، بلكه گاهگاه برنگ تعمد و غرض نويسنده آلوده است .
تقسيم منابع تاريخى مربوط به زمان قاآنها و ايلخانان از روى زبان آن منابع ( كه در مورد دورانهاى ديگر ناشاست است ) ممكن و بجاست ، چون ميان زبان هر اثر با محتواى آن تجانس موجود است .
همانطور كه انتظار مىرود ، تعداد زيادى از آثار تاريخى به زبان فارسى تأليف شده است . كتبى كه به اين زبان در دست است ، توسط شخصيتهايى تأليف شده است ، كه در خدمت مغولان بودند ، و يا لااقل با آنان روابط حسنه داشتند .
اين موضوع ميان آثار جوينى ، رشيد الدين ، وصاف ، كاشانى ، حافظابرو و حمد اللّه مستوفى وجه اشتراكى ايجاد مىكند ، بىآنكه بتوان گفت ، كه اين آثار يكنواخت است .
تاريخ جهانگشاى جوينى « 3 » و تاريخ غازانى رشيد الدين مهمترين منابع است .
هامش
( 1 ) - براى من مقدور نبود ، كه مجموعهء سكههاى برلن را از اين نظر آزمايش كنم ، اماBritish Catalogueدر اين باره اطلاعاتى به دست مىدهد .
( 2 ) - من در اين باره به مجموعهء سكههاىKaiser - Friedrich - Museumدر برلن مراجعه كردهام . ر ك فهرست منابع 270 - 254
( 3 ) - فهرست منابع شمارهء 1 و 2 .