نحوهء تدوين و هدف اين دو اثر كاملا متفاوت است . كتاب جوينى گذشته از تاريخ مغولان ، كه وى به سرزمين آنان سفر كرده بود ، به بحث دربارهء سلطنت خوارزمشاهان ، ايغوريان و اسماعيليان مىپردازد . شرح احوال قاآنها قسمت اعظم اين اثر را اشغال مىكند ، صحبت از سلطنت مغولان در ايران كمتر است . گزارش جوينى دربارهء كارهاى حكامى كه از سوى قاآنها به خراسان اعزام مىشدند ، بسيار مهم است . ناگفته نماند ، كه وى برخى از وقايع لشكركشى مغولان را دوبار - بروايات مختلف - شرح داده است « 1 » . اين اثر گذشته از آن ، اطلاعاتى فرهنگى و ادارى فراوان در اختيار ما مىگذارد ؛ اطلاعات فرهنگى بخصوص در بخش لطيفههاى زندگى اوكتاى « 2 » .
جوينى كه يكى از صاحبمنصبان برجستهء دولت بود ( نايب در بين النهرين ) باتوجه به تجربيات شخصى ، نوشتههاى ضبط شده در ديوان و رواياتى كه در ميان مردم شايع بود ، مطالب تاريخى را مىنگاشت . اگرچه نمىتوان با مراجعه به آثار مشابه صحت گزارش جوينى را طبق اصول علمى تأييد كرد ، با اين همه نوشتههاى وى بسيار قابل اعتماد است . در مورد نام اشخاص و اماكن - حداقل آن طور كه در نسخ خطى موجود نقل شده است - مذكور در كتاب جوينى و آثار مورخين ديگر شرقى بايد احتياط كرد « 3 » .
اما وضع اثر رشيد الدين « 4 » طورى ديگر است . برخى از نوشتههاى رشيد الدين را مىتوان با مقايسهء آثارى چون گزارشهاى تسهعن - سيانپولاد و تاريخ رسمى التندبتر و تاريخ اوآن - تسهعوپىسى و منابع چينى اصلاح و تكميل كرد . از
هامش
( 1 ) - ر كBarthold in E I , I 1117 ; Barthold , Turk . 39 - 41اما شرح لطائف الجايتو در اثر كاشانى چ 156 - 147 چ مختصر است .Blochet , La Mort de Khagan Koyouk , Lit . Verz . Nr . 308( 2 ) - جوينى 1 ، 191 - 158
( 3 ) - ر ك
( 4 ) - فهرست منابع شمارهء 5