كه الافصاح ، الايضاح ، النصّ الجلى از ارزندهترين آنهاست و براى اطلاع بيشتر مىتوان به مقالهء سودمند مجلهء حوزه مراجعه كرد . « 1 »
مؤلف كتاب المعيار و الموازنة ابو جعفر محمد بن عبد الله اسكافى دانشمند بزرگ معتزلى نيمه اول قرن سوم هجرى و درگذشته به سال 240 هجرت يا پسرش ابو القاسم جعفر بن محمد اسكافى است . ابن نديم اين كتاب را از تأليفات پسر مىداند و در همان صفحه الفهرست مىنويسد كه ابو القاسم جعفر بن محمد اسكافى نويسندهاى توانا و دبيرى خردمند بوده است و معتصم عباسى كه از سال 218 تا 227 هجرى بر مسند خلافت عباسى بوده است ، « 2 » سرپرستى يكى از ديوانهاى خلافت را به او سپرده بود . پيش از آنكه به شرح حال و آثار پدر بپردازيم ، اشاره به اين نكته لازم است كه ابو القاسم جعفر بن محمد اسكافى هم بايد متولد پيش از قرن سوم باشد ، زيرا لازمه واگذارى سرپرستى ديوان به او از سوى معتصم كه آخرين سال حكومتش 247 هجرى است ، اين است كه او به حد كمال نسبى رسيده باشد و اگر عمر او را به هنگام سرپرستى ديوان خلافت 30 سال بدانيم ، تولدش حدود سال 200 خواهد بود . در اين صورت اگر كتاب المعيار و الموازنة را از مؤلفات پسر بدانيم ، بازهم از لحاظ قدمت چيزى از ارزش آن كاسته نمىشود .
درباره پدر يعنى ابو جعفر محمد بن عبد الله اسكافى و كارهاى او پس از اين توضيح خواهم داد . نسخه كتاب المعيار و الموازنة در سال 1399 هجرى قمرى در اختيار استاد محترم و محقق گرامى حضرت آقاى حاج شيخ محمد باقر محمودى دامت افاداته قرار گرفته است « 3 » و ايشان كه در تصحيح و نشر آثار ارزنده موفقاند ، كتاب را به صورتى پسنديده به سال 1402 هجرى قمرى در بيروت به چاپ رساندهاند و اين ترجمه از آن چاپ صورت گرفته است .
اين بنده در نوشتن اين مقدمه از آنچه كه ايشان در مقدمه خود بر كتاب آوردهاند كمال بهره را بردهام و چون لازم بود مطالب ديگر و برخى از منابع را متذكر شوم ، براى ترجمهء كامل مقدمهء ايشان كه مطالب آن در اين مقدمه گنجانيده شده است ، ضرورتى احساس نشد .
نخستين كتابى كه دربارهء ابو جعفر محمد بن عبد الله اسكافى مطالبى از قول بلخى « 4 » ثبت كرده است و نام و آثار پسرش را هم ذيل آن آورده است ، همان كتاب الفهرست ابن نديم است كه ترجمه گفتارش چنين است :
« بلخى گويد : اسكافى يعنى ابو جعفر محمد بن عبد الله ، اصل او از سمرقند است . در دانش و زيركى و
هامش
( 1 ) مجله حوزه ، شماره 54 ، بهمن و اسفند 1371 ، ص 333 - 253 .
( 2 ) سيوطى ، تاريخ الخلفا ، به اهتمام محمد محيى الدين عبد الحميد ، مصر ، 1389 ق ، ص 335 .
( 3 ) حضرت آقاى محمودى به نشر و تصحيح انتقادى بسيار پسنديده و متون ارزندهاى چون بخشهايى از انساب الاشراف بلاذرى و استخراج شرح حال حضرت امير از تاريخ ابن عساكر و تأليف نهج السعادة موفق بودهاند . براى اطلاع بيشتر به مصاحبه كيهان فرهنگى با ايشان در شماره نهم ، سال سوم ، آذر ماه 1365 مراجعه فرماييد كه آثار خود را به تفصيل معرفى كردهاند .
( 4 ) آيا مقصود ابو القاسم بلخى دانشمند معروف معتزلى درگذشته اواخر قرن سوم است ؟ يا احمد بن سهل بلخى درگذشته به سال 322 كه كتابى هم به نام الاسماء و الكنى و الالقاب دارد و ابن نديم در الفهرست ، ص 153 آورده است ؟