چكيدهء بحث امّا ، لو لا ، لو ما
اما حرف شرط و به منزلهء ادات و فعل شرط است . آنچه كه بعد از امّا واقع مىشود ، جواب شرط است و محتاج فاء جزائيه است : ويژگى فاء جزائيه در اينجا اين است بايد جزئى از جواب شرط مقدم شده و فاء بر جزء بعدى داخل شود ، مانند امّا زيد فقائم . حذف آن تنها در ضرورت شعرى و همراه با قول محذوف ، جايز است .
لو لا و لو ما امتناعيه بر مبتدا داخل مىشوند و غالبا دلالت بر امتناع حصول ، به مجرّد وجود مبتدا دارد ، در اين صورت حذف خبر واجب است ، مانند لو لا على ( موجود ) لهلك عمر .
حروف تحضيض : لو لا ، لو ما ، هلّا ، الّا ، الا .
تحضيض عبارت است از درخواست چيزى با سرزنش در ماضى و با تحريص در مضارع .
اين ادوات بر فعل داخل مىشوند و چنانچه اسمى بعد از آنها واقع شود ، معمول فعل مقدّر و يا فعل ظاهر پس از خودش است .
باب اخبار به الذى و فروع آن
717
ما قيل اخبر عنه بالّذي خبر * عن الّذي مبتدأ قبل استقرّ
موصول مبتدا ، ماضى مجهول و نايب فاعل جمله صله ، فعل امر و فاعل ، دو جار و مجرور بعدى متعلق به امر جمله مقول قول ، خبر مبتدا ، متعلق به خبر ، حال براى الذى ، ظرف متعلق به مابعد ، فعل و فاعل جمله صله .
آن لفظى كه گفته مىشود ، خبر بده از آن ( لفظ ) به الّذى ، خبر است از الذى در حالى كه ( خود الّذى ) مبتدا است و از قبل ( قبل از آمدن خبر ، در كلام ) استقرار يافته است .
718
و ما سواهما فوسّطه صلة * عائدها خلف معطي التّكملة
عاطفه ، موصول مبتدا ، مضاف و مضاف اليه ظرف متعلق به محذوف صله ، فاء زائده ، فعل