[ شرح ]
( 72891 - 72856 ) نخست امام ( ع ) ، عذر خود را در مورد ايشان نزد خداى متعال بيان داشته ، يعنى عذر خود را اظهار نموده است . توضيح آن كه كوشش خود را در نصيحت عثمان أولا ، ودر يارى بنى أمية نسبت به دفاع از وى ثانيا ، وروىگردانىاش از ايشان پس از نوميدى از نصيحت پذيرى عثمان وناتوانى امام ( ع ) از يارى ودفاع از وى ، تا اين كه شد آنچه كه ناگزير بايد بشود ، وجلوگيرى از آن برايش غير ممكن بود . آن گاه مىفرمايد : داستان طولانى وسخن فراوان است ، در بارهء سرگذشت امام واز طرف أو حرف زياد است .
( 72912 - 72892 )
عبارت وقد ادبر . . . اقبل
احتمال دارد [ جمله خبريه باشد ] كه جهت اطلاع به معاوية آمده كه بعضي از مردم ، مانند طلحه وزبير وپيروانشان از وى روگرداندند ، وبعضي از مردم به أو روآوردند ، واحتمال دارد كه جملهء انشايى باشد يعنى كساني در جمع روگردانان از من ، وافرادى در گروه روآورندگان بر من وارد شدند . سپس أو را امر كرده است تا از طرف وى از مردم بيعت بگيرد ونزد آن حضرت برود . واحتمال دارد كه ضمير در عبارت : فيكم وعنكم ، خطاب به معاوية وساير مسلمانان از راه پرخاش وگله باشد ، يعنى با اين كه تو فهميدى من عذر شما را پذيرفتم وگنهكاران شما را مجازات نكردم ، وبر خطاى شما چشم پوشيدم تا آنجا كه حوادثى چون خروج طلحه وزبير وپيروانشان اتّفاق افتاد وچارهاى هم جز وقوع آن حوادث نسبت به ايشان [ يعنى قلع وقمع آنها ] نبود وجلوگيرى از آن هم ممكن نبود ، وداستان در بارهء آنان طولانى وسخن در مورد شبههء ايشان فراوان است . ورفتند آنهايى كه بايد بروند يعنى اين خروج كنندگان ، وآمدند كساني كه بايد بيايند وتمام سخن درست وبجاست [ يعنى آنچه را كه امام ( ع ) فرموده صحيح وبجاست ] . وخداوند داناتر است .