[ شرح ]
( 55863 - 55855 ) برخى گفتهاند أمير لشكرى كه اين نامه را ، حضرت خطاب به أو نوشته است ، عثمان بن حنيف نمايندهء أو در بصره بوده است ، هنگامى كه أصحاب جمل به سرزمين بصره رسيدند وتصميم به جنگ گرفتند ، عثمان نامهاى به حضرت نوشت ، ووى را از وضع آنان آگاه كرد ، امام ( ع ) در پاسخ أو نامهاى مرقوم فرمود ، كه اين بيانات از آن نامه مىباشد .
( 55905 - 55864 )
وان توافت الأمور بالقوم ،
يعنى اگر پيش آمدها وأسباب اختلاف وگناه ، أهل جنگ جمل را به اين دو امر وأدار كند .
فان عادوا . . . نحبّ ،
امام ( ع ) مىخواهد افراد جامعه را تحت أطاعت فرمان خود در آورد تا در آينده همهء آنان را به راه حق بكشاند ، كه مقصود شارع نيز همين است وبا عبارت فوق اين معنا را خاطر نشان كرده است واسم اشارهء فذلك به مصدري بر مىگردد كه فعل عادوا دليل آن است ، وبا عبارت فذلك الذي نحب محبوبش را منحصر در بازگشت آنها فرموده است يعنى دوست نمىداريم جز آن را وبه اين دليل أمير لشكر خود را امر كرده است كه در صورت اختلاف ومخالفتشان ، با مخالفان بجنگد واز مطيعان بر عليه مخالفان يارى بجويد ، نه از كراهت دارندگان وبهانه جويان واين امر را دليل آورده است بر آن كه أهل كراهت ، اگر در جنگ حضور نداشته باشند بهتر از آن است كه حاضر باشند ونشستن آنان سودمندتر از قيامشان مىباشد ، زيرا هنگامى كه مردم شخص بهانهجو وسست عنصر را در ميان خود مشاهده كنند ، آنان نيز سست شده وبه أو اقتدا مىكنند ، پس نفعي كه ندارد هيچ ، بلكه زيان هم دارد وچنين شخصي براي آن كه ناخشنودى خود را از جنگ توجيه كند مفاسدى براي آن بيان مىدارد كه ، جنگ باعث هلاكت مسلمانان مىشود ، واز اين قبيل مسائل ، چنان كه به اين دليل بسيارى از صحابه وتابعين در جنگهاى جمل وصفين ونهروان از حق منحرف شدند ودست از جنگ كشيدند ، پس علاوة بر آن كه