رجلا . . . عتابه ، مانند مقدّمهء أول وصغراى قياس مضمر از شكل أول مىباشد واستدلال مىكند بر آن كه أو از همهء مردم در مورد قتل عثمان بىگناهتر است .
معناى اين گفتار امام أكثر استعتابه ، آن است كه بسيار از أو خواستم كه به خود آيد وبرگردد به سوى آنچه كه مورد رضايت مردم است واقلّ عتابه ، كمتر چيزهايى را كه از أو مىديدم برويش مىآوردم . خليل مىگويد : عتاب آن است كه طرف را از روى جرأت وفخر فروشى مورد خطاب قرار دهى ، وخلاف موجود را گوشزدش كنى . امام كمتر به سرزنش أو مىپرداخت بلكه در أمور مهمتر از آن أو را مورد خطاب قرار مىداد واز أو مىخواست كه رضايت مردم را جلب كند تا از وى دفاع كنند وآتش آشوب را خاموش سازند ، ويا اين كه جماعتى مثل مروان وغير أو دور عثمان را گرفته بودند كه هر گاه حضرت از روى دوستى وصميميّت مطلبي را به أو مىگفت اطرافيان به غرض حمل مىكردند وأو را نسبت به امام ( ع ) مكدّر مىساختند ، احتمال سوم در معناى عبارت : من بيشتر رضايت أو را جلب مىكردم وسرزنش كنندهء أو را از اين عمل باز مىداشتم ، وتقدير كبراى قياس اين است : هر كس از مهاجران ، با عثمان چنين باشد ، در مورد خون أو ، بىتقصيرترين مردم ومعذورترين آنان ، در دورى از قتل وى خواهد بود .
( 55462 - 55443 )
وكان طلحة والزبير . . . غضب ،
اين جمله نيز نخستين مقدمه از قياس مضمرى است كه حضرت به منظور تبرئهء خود ، از خون عثمان كه دشمنانش از قبيل طلحه ، زبير وعايشه وجز آنان ، بر أو بسته بودند ، به آن استدلال فرموده است . وبا اين بيان كه آسانترين رفتارشان تندى وآهستهترين آوازشان رنج آور بود ، كناية از آن است كه اين دو نفر در فرآهم كردن قتل عثمان بسيار سعى وكوشش داشتند ودستاندر كار آن بودند ، ومادر خطبههاى قبل مقدارى از شرح حال طلحه را با عثمان بيان كرديم كه مردم را عليه وى شورانيد ويارانش را از يارى أو باز