مىفرمايد وقتي كه خداوند سبحان خواست آدم را بيافريند امر فرمود كه از هر جا از زمين قطعهاى برداشته شود ، از اين رو بني آدم بر حسب مقدار مادّهاى كه از آن آفريده شدهاند به حالات وكيفيات مختلف سرخ وسفيد ، نرم ودرشت ومطبوع ونامطبوع در آمدند ، بنا بر اين سخن رسول خدا : قبضة من كل ارض ، اشاره به عناصرى است كه در زمين وجود دارد ، واختلاف به سرخى وسفيدى اشاره به اخلاقيات آنان واختلاف به نرمى ودرشتى ومطبوع ونامطبوع ، اشاره به مختلف بودن خواصّ واستعدادهايى است كه در راستاى خلقت پيش از پيدايش مزاج در موجودات مادّى وجود دارد ، بنا بر اين معناى اين كلام امام :
فهم على حسب قرب ارضهم يتقاربون ، آن است كه هر اندازه مادّهء اصلى وجودي انسانها در استعدادهايشان با همديگر تشابه ونزديكى داشتهاند ، در چهرههاى ظاهري وويژگيهاى اخلاقى نيز هماهنگ ومتشابه مىباشند وبه هر مقدار كه اين تشابه وجود نداشته باشد با هم تضاد واختلاف خواهند داشت واين تفسير وتوجيه در سخن امام ونيز كلام پيامبر امرى است لازم ، زيرا اگر كه فقط به ظاهر آن اكتفا شود اقتضا خواهد كرد كه مادهء اصلى آفرينش آدمي تنها خاك باشد با اين كه مىدانيم منظور عموم عناصرى است كه در زمين يافت مىشود واين كه در سخن حضرت أمير ( ع ) تنها خاك وگل نام برده شده از باب أكثر وأغلب است نه تعيين وتخصيص .
( 54732 - 54699 )
فتأمّ الرّواء . . . ،
امام ( ع ) از اين عبارت تا آخر خطبه صفات گوناگون انسانها را بطور تفصيل بيان فرموده است كه مجموعا شامل هفت صفت وهر كدام از آنها مركب از دو ويژگى مىباشد ، ودر ابتدأ پنج قسم را كه خصوصيت ظاهري با ويژگى معنوي ويا - چنان كه در بعضي از آنهاست - دو ويژگى اخلاقى آن با هم اختلاف دارد ، ذكر كرده ودر آخر به دو صفت پرداخته است كه در هر كدام از آنها دو جهت : ظاهر وباطنش با هم متناسب وموافق مىباشد :