جز اوست نسبت داده مىشود .
آفريدگان را از عناصرى أزلي ومايههايى ابدى نيافريده بلكه آنها را از نيستى به هستى در آورده ، وبراي هر چيزى اندازهاى برقرار ساخته ، وهر چه را صورتگرى كرده صورت نيكو به أو بخشيده است ، هيچ چيزى در برابر أو ياراى سرباز زدن ندارد ، واز فرمانبردارى هيچ چيزى سودى براي أو حاصل نيست ، دانش أو به مردگانى كه در گذشتهاند همچون دانش أو به زندههايى است كه باز ماندهاند ، وآگاهى أو به آنچه در آسمانهاى بلند است مانند آگاهى اوست به آنچه در زمينهاى پست است . »
[ شرح ]
( 33843 - 33835 ) اين خطبه مشتمل بر مباحثى از علم توحيد است ، وبا حمد خداوند در باره آنچه ذكر فرموده ودر زير توضيح داده مىشود آغاز شده است .
( 33856 - 33844 )
1 - فرموده است : خالق العباد . . . تا النّجاد .
اين گفتار اشاره به اين است كه خداوند مبدأ همگى موجودات است ، توضيح داده مىشود كه واژه عباد شامل همه آنانى است كه در آسمانها وزمينند ، چنان كه خداوند متعال فرموده است :
« إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً
« 2 » » وأجسام فلكى نيز از عباد رحمان به شمارند ، زيرا براي فرشتگان به منزله اجسامند ، ومسطّح گردانيدن وگسترانيدن زمين اشاره به آفرينش زمين ، واين كه آن را بستر جاندارانى كه آفريده قرار داده است ومسيل الوهاد ( سرازير كننده سيل آب به گودالها ) ومخصب النّجاد ( روياننده گياه در بلنديها وتپّهها ) اشاره به آفرينش ديگر چيزهايى است كه مايه سود وبهرهبردارى انسان از آنها در اين دنيا مىگردد .
با توجّه به نكات فوق دانسته مىشود كه اين عبارات وألفاظ همگى موجوداتى را كه ممكن الوجودند شامل مىگردد واين ثابت ومحقق است كه
هامش
( 2 ) سوره مريم ( 19 ) آية ( 93 ) ، يعنى : هيچ موجودى در آسمانها وزمين نيست جز اين كه خداوند را بنده است .